Graf van Franco al meer dan 40 jaar een open zenuw

Een meerderheid in het Spaanse parlement wil de voormalige dictator herbegraven. Maar, zegt een bezoeker, ‘als het erop aankomt gebeurt er niets’.

Archieffoto uit 1998: een bezoeker brengt een fascistische groet aan het graf van generaal Franco, in San Lorenzo del Escorial. Foto AFP

Op het graf van Francisco Franco worden dagelijks verse bossen bloemen neergelegd. Door onbekende, stille bewonderaars. Talloze anderen kijken juist met afschuw naar de tombe waar de voormalige dictator begraven ligt. Pal naast duizenden slachtoffers van zijn regime. In El Valle de los Caídos wordt duidelijk dat de Spaanse burgeroorlog (1936-1939) nog altijd een open zenuw is. De conservatieve premier Mariano Rajoy wil het verleden laten rusten: „Oude wonden openhalen leidt tot niets.”

De tijd heeft de wonden echter slechts ten dele weten te helen. Een nieuwe generatie Spanjaarden wil het dichtgeslagen boek juist heropenen. Zo is er na 42 jaar wederom de roep ontstaan om Franco op een andere plek te begraven. Een meerderheid in het Spaanse parlement dringt daarop aan. De regering wil er niets van weten.

Hommage aan de slachtoffers

Christian Roman (20) en Jaime Gutiérrez (16) zijn ’s ochtends in alle vroegte uit Guadalajara vertrokken om naar de Vallei van de Gevallenen te gaan. Het kost ze bijna drie uur om vanuit de provinciestad bij het kolossale monument in de bergen even buiten Madrid te komen. Nadat ze aan de poort ieder negen euro entree hebben betaald moeten ze het laatste stuk van zeven kilometer over een weg omhoog lopen. Dan komen ze voorbij een esplanade in een 262 meter lange en 22 brede galerij. Er is net een mis aan de gang waarbij de priester zijn zegeningen uitspreekt. Ook voor Franco. Onbegrijpelijk vindt Roman. „Ik ben hier naartoe gekomen om op eigen wijze een hommage te brengen aan de slachtoffers die Franco heeft gemaakt. Mijn overgrootvader is in 1938 in de slag bij de Ebro gesneuveld. Een waardig graf heeft hij nooit gekregen”, vertelt Roman kijkend naar de witte steen van Franco.

Het monument in de Vallei van de Gevallenen:

De overgrootvader van Roman behoort tot de circa 115.000 ‘verdwenen republikeinen’ wier resten veelal in onbekende massagraven onder de grond werden weggestopt. Het waren met name slachtoffers aan de kant van Franco die een plek kregen in El Valle de los Caídos. Een jaar na de Spaanse burgeroorlog werd begonnen met de bouw van een gigantische basiliek. De kerk werd in de rotsen uitgehouwen door dwangarbeiders, die daarbij niet zelden het leven lieten. Ze werden naast de gevallenen van de burgeroorlog begraven. José Antonio Primo de Rivera, de oprichter van de fascistische Falange partij, kreeg er een ereplaatst. Het monument was daarom al omstreden toen Franco het in april 1959 officieel opende.

Nooit de bedoeling

Volgens Francisco Torres, woordvoerder van de Fundación Nacional Francisco Franco, is nooit de bedoeling van Franco zelf geweest om ook begraven te worden in El Valle de los Caídos.

„Het lag voor de hand dat hij in een pantheon op de begraafplaats van zijn voormalige woonpaleis El Pardo zou worden bijgezet. Qua architectuur lijkt dat ook op El Valle de los Caídos. Zijn echtgenote Carmen Polo ligt daar wel sinds haar dood in 1988. Na het overlijden van Franco op 20 november in 1975 besloten verschillende partijen, onder wie de koning, dat Franco in El Valle de los Caídos kwam te liggen. Dat is met toestemming van de kerk en zijn familie gebeurd.”

Vriend en vijand zijn het er over eens dat de kans niet groot zal zijn dat het graf van Franco zal verdwijnen. Jaarlijks wordt de basiliek door circa 260.000 mensen bezocht. Voor- en tegenstanders van Franco en buitenlandse toeristen. „Als evangelist, republikein, historicus en inwoner van Barcelona ben ik misschien wel één van de grootste tegenstanders van deze man”, stelt Gabino Fernandez (73), die een bezoek brengt aan het monument als onderdeel van een congres. Hij kijkt naar de grafsteen van Franco en schudt zijn hoofd.

„We weten allemaal dat het Spaanse parlement een show opvoert met een motie die de regering ongestraft naast zich neer gaat leggen. Als het erop aan komt gebeurt er niets. Dat is al meer dan veertig jaar zo.”

Potsierlijk

Nieuwe politieke partijen als het radicaal linkse Podemos en het liberale Ciudadanos hebben een nieuwe generatie Spanjaarden wel een eigen stem gegeven waardoor aloude afspraken steeds meer ter discussie komen te staan. Zo zijn er de voorbije jaren in tal van steden monumenten van Franco weggehaald en zijn straatnamen waarmee zijn regime werd geëerd veranderd.

De roep om Franco elders te begraven past daarbij. „Het is toch potsierlijk dat Franco naast zijn slachtoffers ligt”, zegt de twintiger Christian Roman. „Waarom zouden we een dictator moeten eren met een speciaal graf? We kunnen onze geschiedenis heel goed vastleggen in boeken. Het gaat erom dat we er iets van leren. Maar ik ziet het niet gebeuren dat Franco ergens anders wordt begraven.”

Francisco Torres neemt het namens de Nationale Stichting Francisco Franco op voor de voormalige leider van Spanje. „Franco ligt in een basiliek begraven. Dus uiteindelijk hebben het parlement noch de regering iets over zijn graf te zeggen. Het is aan de kerk en de familie van Franco om daar iets over te beslissen”, zegt Torres. „Mocht er toch een politiek besluit worden genomen, dan zullen we tot de laatste instantie blijven vechten om de laatste rustplaats van Franco te respecteren.”