Recensie

Serie over grensverleggende wetenschap is te traditioneel

Zap

De wetenschapsserie ‘The Mind of the Universe’ van de VPRO en Robbert Dijkgraaf gaat over fascinerende dingen. Wat mist is een relativerende toon.

Robbert Dijkgraaf in ‘The Mind of the Universe’ (VPRO).

De grenzen van de wetenschap worden in de 21ste eeuw razendsnel verlegd. Nooit eerder nam de menselijke kennis in zo’n hoog tempo toe. De gevolgen voor ons dagelijks leven zijn vrijwel direct merkbaar. Uitstekend idee dus van de VPRO, om in een tiendelige serie een tour d’horizon te presenteren, onder de titel The Mind of the Universe. Initiatiefnemers waren natuurkundige Robbert Dijkgraaf, directeur van het Institute for Advanced Study in Princeton, en wetenschapsjournalisten Rob van Hattum en Gijs Meyer Swantee. Ze besloten tot een reeks „intieme portretten” van toonaangevende onderzoekers.

Nog beter, en geheel in strijd met het gangbare beleid van de Nederlandse Publieke Omroep: al het materiaal, ook wat in de tv-montage gesneuveld was, kan door iedereen gratis gedownload en gebruikt worden onder een zogeheten creativecommonslicentie, via themindoftheuniverse.nl.

De afleveringen zijn thematisch gerangschikt. In het eerste deel De Schepper schetsten onder meer geneticus Hans Clevers en DNA-onderzoeker George Church het panorama van de totaal maakbare mens. Alleen wat tussen zijn oren zit maakt hem nog uniek, alle andere lichaamsfuncties kunnen door artefacten worden overgenomen.

Aflevering twee, De Veroveraar, laat vooral zien dat kennis macht is. We ontmoeten de Frans-Algerijnse paleoantropoloog Jean-Jacques Hublin die uitlegt dat vóór de triomf van Homo sapiens verschillende menssoorten naast elkaar bestonden. Die waren niet zachtzinnig voor elkaar, zodat ze nu op een na uitgestorven zijn.

Iets dergelijks zou opnieuw kunnen gebeuren door een agressief, vermoedelijk door wilde vogels overgedragen virus, laat de Rotterdamse viroloog Ron Fouchier weten. Zijn experimenten met het muteren van gevaarlijke virussen is „in de lekenpers” niet omstreden wegens het toepassen op levende fretten, maar omdat zulk gevaarlijk spul ook in verkeerde handen zou kunnen vallen.

Het meest fascinerende risico kleeft aan de experimenten met quantumcommunicatie door de Chinese geleerde Jianwei Pan in de hier zo goed als onbekende miljoenenstad Hefei. Hij zegt openlijk dat de Chinese wetenschap tot nu toe vooral volgde wat elders eerder was gedaan. Maar nu lopen ze voorop, met het laten communiceren van partikels op verschillende plaatsen op aarde. Er is al een quantumcommunicatiesatelliet gelanceerd en het idee van teleportatie, op den duur wellicht zelfs van mensen, is niet meer louter science fiction uit Star Trek.

De mens zal nooit schromen om met zijn kennis vijanden te slim af te zijn, en waar nodig te elimineren: ook dat is evolutie. Dijkgraaf zadelt ons in de bibliotheek van Princeton op met onzekerheid: al die nieuwe kennis kan het heil brengen maar ook onze soort (of beschaving) uitroeien.

Wat een beetje ontbreekt in deze zwaarmoedige serie is een speelse, relativerende toon. Ook zou de vormgeving wel iets meer naar de 21ste eeuw kunnen lonken. We zien nu vooral gewichtige heren op ernstige toon praten over de toekomst van de menselijke soort en de planeet. Ik maak me sterk dat zulke grote geesten ook een lichtere toon kunnen aanslaan. Dijkgraaf heeft bewezen in zijn DWDD-colleges tot meer in staat te zijn dan zo’n stijve voice-over.

Het nu al twee keer eindigen van een aflevering met beelden van een van de grensverleggers (Church, Jianwei), terwijl ze met hun kinderen spelen, is ook natuurlijk symboliek van de koude grond. Niet alleen de wetenschap raast voort, ook tempo en vorm van tv-vertellingen veranderen snel.