Nieuwe nederlaag stort SPD in crisis

Verkiezingen Noordrijn-Westfalen

De kansen van Angela Merkel op een vierde termijn als bondskanslier stegen zondag sterk na het derde verlies op rij van de SPD.

Hannelore Kraft (SPD), premier van NRW, in een tv-debat met CDU-kandidaat Armin Laschet. Kraft zal nu aftreden. FOTO Marius Becker/Reuters

Met nog maar zo’n vier maanden te gaan tot de Bondsdagverkiezingen in september verkeert de SPD in een diepe crisis. De aanstelling van Martin Schulz als nieuwe leider, in januari, heeft niet kunnen voorkomen dat de partij achter elkaar in drie deelstaten de verkiezingen verloor van de CDU van bondskanselier Angela Merkel.

De kansen van Merkel op een vierde ambtstermijn zijn nu sterk toegenomen. Niet alleen heeft haar partij, met haar steun, in drie deelstaten op rij overwinningen geboekt, ook is daardoor binnen de CDU, en zusterpartij CSU, de kritiek op Merkel vrijwel verstomd. Haar omstreden vluchtelingenbeleid in 2015 en 2016 is niet meer een dominant thema.

Het pijnlijkst voor de SPD was de dramatische nederlaag die de sociaal-democraten zondag leden in Noordrijn-Westfalen (NRW), de volkrijkste Duitse deelstaat, waar een kwart van de Duitse kiezers woont. Van oudsher heeft de SPD daar een sterke basis. Tot enkele weken geleden leek een overwinning binnen handbereik. Zelfverzekerd zei Schulz eerder dit jaar: Als we in NRW winnen, word ik de nieuwe bondskanselier.

Maar het werd zondag „een verpletterende nederlaag”, zoals Schulz zelf erkende, „een moeilijke dag voor de SPD en mij persoonlijk”. Het betekende het slechtste resultaat sinds de Tweede Wereldoorlog in deze deelstaat. En hoewel Schulz sinds eind januari al intensief campagne voert om Merkel op te volgen, probeerde hij de moed erin te houden met de opmerking dat „de campagne voor de Bondsdagverkiezingen nu pas begint”.

Sociaal-democratische malaise

De Duitse sociaal-democraten dreigen nu in hetzelfde soort malaise terecht te komen als hun zusterpartijen elders in Europa. Het aantreden van Schulz als nieuwe leider gaf de partij aanvankelijk vleugels in de peilingen. Nieuwe leden stroomden toe. De voormalige voorzitter van het Europees Parlement had weliswaar amper ervaring in de binnenlandse politiek, maar hij stond voor een nieuw begin.

Anders dan zijn voorganger Sigmar Gabriel, vicekanselier en minister van Buitenlandse Zaken, was Schulz niet medeverantwoordelijk voor de compromissen in de grote coalitie met CDU/CSU. Hij had zijn handen vrij om die te kritiseren, en het linkse profiel aan te scherpen met het thema ‘meer sociale rechtvaardigheid’. Hij beloofde zelfs de hervormingen van de arbeidsmarkt die SPD-kanselier Schröder had doorgevoerd deels terug te draaien. Het was vrij vaag, maar enthousiasme binnen de partij en een deel van haar achterban was oprecht.

Alleen benam ‘het Schulz-effect’ de partij het zicht op haar onderliggende probleem: een diepe onzekerheid over de vraag waar ze eigenlijk voor staat. Nog een week geleden, toen de SPD in Sleeswijk-Holstein ook al een onverwacht harde nederlaag leed tegen de CDU, gaf de SPD-top de schuld daarvan aan de lokale minister-president. En in Noordrijn-Westfalen nam de populaire SPD-minister-president Hannelore Kraft zondagavond meteen de verantwoordelijkheid voor de nederlaag - en kondigde haar terugtreden aan. Maar het valt nu niet meer te ontkennen dat de hele partij en haar leider een enorm probleem hebben na dit verlies in hun belangrijkste deelstaat.

Beweging naar links

Door naar links te bewegen liet de SPD het midden aan de CDU. Toen bleek dat de kiezers in het kleine Saarland bang waren voor de coalitie met van SPD met Groenen en Die Linke, reageerde Schulz met positieve opmerkingen over de liberale FDP, die bezig is aan een comeback. En in Noordrijn-Westfalen verklaarde de SPD in geen geval met Die Linke te willen reageren. Het maakte de indruk van een slingerkoers.

In de maanden dat Schulz nog de redder van de SPD leek, hield Merkel het hoofd koel. Ook al groeide in haar partij de paniek en ook al hekelden partijgenoten haar afwachtende houding, stoïcijns bleef ze gewoon doorregeren, op het wereldtoneel maar ook in Berlijn, met onder meer aanscherping van veiligheids- en vluchtelingenbeleid. Ze viel Schulz niet aan, maar negeerde hem zo veel mogelijk. Zij was tóch wel in het nieuws – op bezoek bij Trump, in gesprek met Macron, als gastvrouw van Ivanka Trump bij een panel over vrouwelijke ondernemers.

Ondertussen hielp ze in de drie deelstaten waar verkiezingen waren de lokale CDU-kandidaten, met campagnes op concrete thema’s als veiligheid, files en onderwijs. Nu het Duitsland economisch goed gaat, sloeg dat meer aan dan het SPD-thema sociale gerechtigheid – zelfs in Noordrijn-Westfalen dat economisch en sociaal onder het Duitse gemiddelde zit.