‘Neonazi’s denken: dit is ons moment’

Interview Extreem-rechts wordt actiever en zichtbaarder, zegt politicologe Sarah de Lange. Hoe komt dat?

Aanhangers van de neonazistische Noordse Verzetsbeweging demonstreren in het centrum van Stockholm, november vorig jaar. In 2016 waren er in het land 3.064 extreem-rechtse activiteiten. Foto Jonathan Nackstrand/AFP

Een vitrinekast met Wehrmacht-helmen naast foto’s en onderscheidingen van nazimilitairen, gevonden op een legerbasis in het Zuid-Duitse Donaueschingen. De schaamte in het leger over een vorig incident (een extreem-rechtse militair deed zich als vluchteling voor en probeerde een aanslag te plegen) was nog niet weg, of dit incident diende zich aan. Mogelijk is er een extreem-rechts terreurnetwerk actief in het leger. Alle bases worden nu doorzocht op naziattributen.

Eerder meldde het Duitse ministerie van Defensie dat er een onderzoek loopt naar 275 militairen die nazistisch of racistisch gedrag vertonen. Denk aan soldaten die in het bijzijn van collega’s de nazigroet brengen en ‘Heil Hitler’ roepen. Een soldaat opperde in een extreem-rechtse Facebookgroep buitenlanders te doden.

Een toevallige reeks gebeurtenissen? Nee, ze passen in een duidelijke ontwikkeling, zegt Sarah de Lange (36), een hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Amsterdam die onderzoek doet naar extreem-rechts in Europa. „Het aantal extreem-rechtse bewegingen neemt toe; ze worden steeds zichtbaarder en gebruiken meer geweld”, zegt De Lange. En niet alleen in Duitsland. „We zien het door heel Europa gebeuren.” De Lange maakt hierbij een nadrukkelijk onderscheid tussen extreem-rechts, dat het gebruik van geweld goedkeurt, en radicaal-rechts, dat dit niet doet.

Neem Zweden. In 2016 waren er in het hele land 3.064 extreem-rechtse activiteiten (in 2015 nog 2.222) blijkt uit een vorige week gepubliceerd rapport van Expo, dat onderzoek doet naar rechts in Zweden. Extreem-rechts heeft meer volgelingen, groeperingen en activiteiten, zoals protesten en flyeracties.

Dat blijft niet zonder gevolgen. In april besloot een joods buurtcentrum in de Noord-Zweedse stad Umeå na bedreigingen van neonazi’s zijn deuren te sluiten. Ingeslagen autoruiten, muren besmeurd met tekeningen van swastika’s en teksten als ‘we weten waar je woont’. De autoriteiten konden de veiligheid van de joodse bezoekers na zeven jaar niet meer garanderen. Ook in Zweedse kerken en moskeeën duiken hakenkruizen vaker op.

In Oostenrijk is de Identitäre Bewegung weer actief. Op universiteiten in het hele land zijn stickers van deze extreem-rechtse organisatie gevonden. Vorig jaar vielen er gewonden toen ze een toneelvoorstelling, deels opgevoerd door vluchtelingen, bestormden in Wenen. Ze zamelen nu geld in, om na Linz en Graz ook een kantoor in Wenen te openen.

„Ze denken dat hun moment is gekomen”, zegt Sarah de Lange over de extreem-rechtse beweging in Europa. „Ze zien een vruchtbare bodem voor hun ideeën en verwachten minder weerstand.”

Wanneer begon de zichtbaarheid van extreem-rechts in Europa toe te nemen?

„Sinds de vluchtelingencrisis lijkt het aantal extreem-rechtse demonstraties en incidenten toe te nemen. In de tijd van de Joegoslavië-oorlog [in de jaren negentig, red.] zag je dat ook. Door de instroom van vluchtelingen nam ook het geweld tegen migranten toe, vooral in Duitsland.”

Maar anders dan toen zijn in veel Europese landen radicaal-rechtse partijen nu onderdeel van het parlementaire landschap; de Zweden-Democraten in Zweden, de Partij voor de Vrijheid in Nederland en het Front National in Frankrijk. Nu radicaal-rechts politiek vertegenwoordigd is, zou je zeggen dat extreem-rechts minder geneigd is geweld te gebruiken om de boodschap over te brengen. „En dat is het gekke”, zegt De Lange. „Uit veel politicologisch onderzoek blijkt dat wanneer er politieke vertegenwoordiging tot stand komt, het aantal geweldsincidenten zou moeten afnemen. In de huidige context lijkt het niet zo te werken. Mogelijkerwijs verleggen radicaal-rechtse partijen de grenzen van wat acceptabel gedachtengoed en gedrag is. Zo wil de PVV alle moskeeën sluiten en de Koran verbieden. Extreem-rechts moet in Nederland dus nog radicalere standpunten innemen om zich te kunnen onderscheiden. Wanneer de PVV gebruikmaakt van de hashtag #kominverzet kan extreem-rechts zich alleen profileren door nog verder te gaan.”

De harde extreem-rechtse kern in Nederland is al een tijdje vrij stabiel, zegt De Lange. Maar er worden meer hakenkruizen gesignaleerd. „Veel mensen weten niet eens waar het hakenkruis precies voor staat.” Volgens haar vervagen de grenzen tussen radicaal-rechts en extreem-rechts steeds meer. „Het Vlaams Belang gaat op bezoek bij de extreem-rechtse Griekse partij Gouden Dageraad. Geert Wilders feliciteerde op Twitter de extreem-rechtse Brit Tommy Robinson, oud-leider van de English Defence League. Tien jaar geleden zou dat niet gebeuren, omdat dit de legitimiteit van deze radicaal-rechtse partijen zou aantasten.”

Waarom gebeurt dat nu dan wel?

„In liberale democratieën verschuift de grens tussen opvattingen die wel, en opvattingen die niet kunnen. Tussen wat je wel en niet mag doen om je eigen politieke doelen te bereiken. De opkomst van het populisme heeft hiermee te maken. In het populisme staat het idee centraal dat de elite niet luistert. Logisch dat sommigen hieruit concluderen dat stemmen niet altijd zin heeft en dat je, als burger, soms het heft in eigen handen moet nemen. We zagen dit sentiment in Nederland tijdens betogingen tegen de azc’s. Het blijkt ook uit het feit dat de bedreiging van en het geweld tegen lokale politici is toegenomen. In een aantal Europese landen vormen extreem-rechtse groeperingen burgerwachten die migranten oppakken. Burgers spelen voor politie of grenswacht.”

Niet alleen het succes van radicaal- rechts speelt een rol, volgens De Lange. Extreem-rechtse sentimenten in Europa zijn sinds de campagne van Donald Trump overgewaaid uit Amerika. Twee dagen na zijn verkiezing vond in de Zweedse hoofdstad Stockholm de grootste Zweedse neonazidemonstratie ooit plaats – er kwamen zeshonderd mensen op af. „De revolutie is begonnen”, riep een van de leiders tijdens de optocht.

Extreem-rechtse groepen hebben het gevoel dat hun ideeën succesvol worden vertegenwoordigd door Trump en zijn entourage”, zegt De Lange. „De alt-right-beweging – in het verleden als neonazistisch omschreven en sindsdien niet veranderd – ziet nu kans meer mainstream te worden”, zegt ze. Op Twitter vindt die normalisering ook plaats. „Types als Matthew Heimbach – een leider van de alt-right-beweging – hebben een blauw vinkje achter hun naam staan.” Het vinkje betekent dat Twitter ze legitiem acht.

Ook in Amerika neemt hun zichtbaarheid toe, weet De Lange. Op Amerikaanse universiteiten bestaan zorgen over extreem-rechtse groepen die studenten rekruteren en extreem-rechtse activisten die racistische speeches houden. Op één campus werd kleding verkocht met hakenkruizen erop. In meer dan 25 staten werden er sinds dit schooljaar meldingen gedaan van racistische flyers die werden verspreid op campussen, tot een totaal van 107. Vorig week zijn er op de universiteit van Stellenbosch in Zuid-Afrika ook neonaziposters gevonden.

Vooral mannen zijn vatbaar voor extreem-rechtse groepen. „De genderkwestie speelt een belangrijke rol in de groei van extreem-rechts”, zegt De Lange. „Mannen die zich aansluiten zijn vaak op zoek naar identiteit, kameraadschap en verbondenheid”, zegt ze.

Lees ook de NRC checkt over de stelling van Baudet: ‘Vrouwen zijn een beetje linksig – tot ze een rechtse man ontmoeten

De Lange ziet „tekenen hiervan terug in de partij van Thierry Baudet. Op een van de eerste bijeenkomsten, nog voor de partij was opgericht, gingen ze met de groep rugbyen.” Het is niet zo dat Baudets partijprogramma voor de ongelijkheid van mannen en vrouwen pleit, zegt De Lange. „Maar je ziet het aan zijn uitspraken in de media.”

Is het gevoel van de ‘bedreigde man’ rationeel te onderbouwen?

„De beleidsveranderingen op het terrein van gendergelijkheid zijn niet enorm. Maar dat is niet noodzakelijk om angst te genereren; de perceptie dat er iets verandert is vaak voldoende. Sociologisch onderzoek laat zien dat de positie van mannen in Europese landen langzaam verandert. De opwaartse mobiliteit van blanke mannen neemt af, hun vooruitzicht is dat zij het niet beter zullen krijgen dan hun ouders. Voor vrouwen en minderheden bestaat deze mobiliteit nog wel. Dit creëert bij sommige mannen een gevoel van ongelijkheid.”

Zal de zichtbaarheid van extreem-rechts blijven toenemen in Europa?

„Dat hangt deels af van hoe de vluchtelingencrisis zich ontwikkelt en hoe de media hierover berichten. En hoe de traditionele regeringspartijen reageren op het verhaal van radicaal-rechtse partijen en extreem-rechtse groepen. Het is belangrijk dat politici pal voor de liberale democratie gaan staan. Zowel radicaal-rechtse partijen als extreem-rechtse groeperingen zagen aan de poten van de rechtsstaat. Denk aan Wilders: hoe hij reageerde op zijn veroordeling. En aan Trump: hoe hij reageert op onafhankelijk onderzoek naar stemfraude. In alle gevallen wordt geclaimd dat het betreffende instituut de wil van het volk in de weg zit. De scheiding der machten en checks and balances zijn echter een fundamenteel onderdeel van de liberale democratie. Het zijn deze elementen die vrije verkiezingen garanderen. Als die waarborgen op de helling komen te staan, wordt onze democratie heel kwetsbaar.”