Heel lang kan de formatie op deze manier niet doorgaan

Formatie

Het CDA leunt achterover, GroenLinks wil voortmaken, voor D66 moeten de onderhandelingen per se slagen en de VVD ziet niet echt een alternatief. Maar wie komt als eerste in beweging? Heel lang kan het op deze manier niet doorgaan.

Het eerste gesprek met informateur Schippers. Met vlnr Zijlstra en Rutte (VVD), Klaver en Buitenweg (GroenLinks), Schippers, Heerma en Buma (CDA), Pechtold en Koolmees (D66). Foto FREEK VAN DEN BERGH

Al zo’n acht weken ligt in de Stadhouderskamer een ‘foto’ op tafel: hoe staan we ervoor in het land? De ene na de andere expert is langsgekomen om er met de onderhandelaars over te praten. Maar hoe staat het ervoor met de formatie zelf? Een foto dáárvan – op basis van gesprekken met betrokkenen – ziet er nu zo uit: er is opvallend weinig beweging.

De ene partij (CDA) leunt achterover. De andere (GroenLinks) begint ongeduldig te worden. De derde (D66) wil per se dat dit lukt en zegt ook graag dat die voor de hand liggende andere optie, met de ChristenUnie, er wat hen betreft niet echt is. De vierde (VVD) neigt er nu naar om dat ook te vinden, maar hoe moet het dan als het CDA echt niet wil?

Zo houden ze elkaar stevig vast. Maar hoe lang nog? En als het toch lukt: hoe ziet een doorbraak er dan uit? Vooralsnog is er nog niet één echt compromis gesloten. De onderhandelingen gaan stapje voor stapje. Onder leiding van informateur Edith Schippers (VVD) draaien de partijen nog steeds om de moeilijke beslissingen heen. Tot het moment komt dat ze in alle dossiers tegelijk moeten gaan geven en nemen. Door de lange duur van de besprekingen, hoopt Schippers, ontstaat er bij de onderhandelaars vanzelf het gevoel dat het moet gaan lukken met deze coalitie.

VVD bezorgd

Ondanks de ontspannen houding van Mark Rutte en zijn mede-onderhandelaar Halbe Zijlstra, staat voor de VVD in deze formatieronde veel op spel. Als grootste partij is de VVD verantwoordelijk voor het verloop van de gesprekken: Schippers is informateur, Rutte beoogd premier. Als deze onderhandelingen mislukken, heeft Schippers gefaald. En dat, zeggen betrokkenen, vindt Rutte een heel vervelende gedachte.

In de VVD-top is al enige tijd geleden het besef neergedaald dat deze ‘regenboogcoalitie’ de enige serieuze optie is. Een Rutte III met de ChristenUnie in plaats van GroenLinks, zeggen VVD’ers, is nóg minder aantrekkelijk. Zo’n coalitie heeft maar één zetel meerderheid in de Tweede én Eerste Kamer – één dwarse parlementariër kan het hele regeringsbeleid in de war schoppen. Bovendien vinden ze de ChristenUnie bij de VVD in de meeste opzichten „net zo links” als de partij van Jesse Klaver. Hoe langer de gesprekken dus duren, hoe meer de VVD-top gewend raakt aan het idee: dan maar met GroenLinks.

CDA stoïcijns

Van de vier partijen stelt het CDA zich aan de formatietafel het meest terughoudend op. Onderhandelaars Sybrand Buma en Pieter Heerma luisteren veel en zeggen weinig – en geven dus amper iets prijs over hun inzet.

En waarom zouden ze? Voor het CDA is er in deze coalitie minder te halen dan voor de VVD: de christen-democraten gaan geen premier leveren en inhoudelijk staan ze zo mogelijk nog verder af van GroenLinks dan de liberalen. Daar komt bij: het CDA kan ook nog wel eventjes moeilijk doen. Die partij is, net als D66, voor iedere denkbare coalitie nodig.

Als het erop aankomt, zou het CDA liever regeren met de ChristenUnie. Tegelijkertijd, en dat weten ze, is een deel van de achterban wel degelijk gecharmeerd van regeren met GroenLinks: sociale christen-democraten die hechten aan solidariteit en duurzaamheid. En zeker op het gebied van gemeenschapszin en arbeidsmarkt – meer zekerheid voor zzp’ers – is er een compromis denkbaar met GroenLinks. Toch houdt Buma voorlopig vast aan de harde, rechtse toon van de verkiezingscampagne. Mocht dit er komen, dan is zijn streven dat het CDA als meest conservatieve coalitiepartij te boek komt te staan.

GroenLinks ongeduldig

Om de GroenLinks-onderhandelaars hangt een wolk van ongeduld. Bij de andere drie partijen hoor je over hen: ze kunnen van alles krijgen als het om milieu en duurzaamheid gaat, maar pák dat dan ook – en geef toe als het bijvoorbeeld gaat over vluchtelingen. Het CDA en de VVD moeten er niet aan denken: heel veel asielzoekers toelaten in Nederland, zoals GroenLinks wil. Dan is bij de volgende verkiezingen de PVV zeker de grootste partij.

GroenLinks zelf ziet het anders. Zo veel is er aan duurzaam beleid nog niet binnengehaald aan de onderhandelingstafel. En wanneer laten die andere partijen eens zien wat ze willen weggeven?

Er zijn nog steeds betrokkenen die zeggen: „Mooi hoor, dat je bij de verkiezingen van vier naar veertien zetels gaat. Veertien is nog wel gewoon veertien.” Maar de afgelopen weken is de status van GroenLinks aan het Binnenhof gegroeid nu die partij al zo lang wordt gezien als een volwaardige en serieuze onderhandelingspartner.

Dat heeft natuurlijk ook invloed op GroenLinksers zelf. Dat de combinatie met deze drie partijen hún voorkeur echt niet heeft, hoor je steeds minder vaak. Naast de twijfels die er nog wel zijn over regeringsdeelname, is er ook een verlangen om eindelijk eens landelijk mee te besturen. In 2006 en 2010 had het ook gekund en lukte het niet.

D66 voorzichtig

Je zou denken dat D66 er steeds meer vertrouwen in krijgt, nu er al zo lang wordt onderhandeld over hun droomcoalitie. Betrokkenen zien dat dat niet zo is. D66 kijkt nog steeds voortdurend achterom en waarschuwt de anderen dat een alternatief met de ChristenUnie onwerkbaar zou zijn. Die (ondertussen oude) boodschap kun je als VVD en CDA maar op één manier uitleggen: als zij er nu alsnog mee willen ophouden, moet hun verhaal wel heel sterk zijn. En ze moeten D66 niet te boos maken. De twee partijen kunnen er niet van uitgaan dat D66 zomaar weer meedoet aan nieuwe onderhandelingen.

En nu?

Wat zo goed als zeker is: het CDA kan niet blijven afwachten tot de VVD inziet hoe moeilijk dit wordt voor de eigen achterban en GroenLinks laat zich niet zomaar van tafel sturen. Heel lang kan het op deze manier niet doorgaan.

Afgelopen donderdagavond – Ajax was al lang begonnen met de wedstrijd in Lyon – bleven de onderhandelaars van VVD en CDA samen achter in de Stadhouderskamer. Om elkaar eens goed in de ogen te kijken over de samenwerking met GroenLinks: willen we dit allebei echt en wat hebben we ervoor over?

Of om te bedenken hoe je er weer van af komt, na zoveel weken?