Cultuur

Interview

Interview

Foto Brendan Smialowski/AFP

‘Met het ontslag van FBI-directeur Comey begeeft Trump zich op gevaarlijk terrein’

Interview Pulitzer Prize-winnaar

Met het ontslag van FBI-directeur Comey creëert Trump een situatie die erger is dan Watergate, zo stelt de Amerikaanse schrijver en Pulitzer Prize-winnaar Tim Weiner. „We zijn het onbekende terrein binnengevaren. En het is doodeng.”

Bij gebrek aan woorden om de dagelijkse verwarring in het Witte Huis te omschrijven, grijpen Amerikaanse commentatoren graag terug op het verleden. De affaire rondom het wegsturen van FBI-directeur James Comey is ‘Nixoniaans’. Op de avond van het gedwongen vertrek van Comey, zo telde het conservatieve Media Research Center, werd Donald Trump op tv-zenders meer dan honderd keer vergeleken met zijn voorganger die in 1974 aftrad om de Watergate-affaire.

Maar is ‘this Russia thing’, zoals Donald Trump het zelf noemt, een nieuw Watergate? Nee, zegt FBI- én Nixon-kenner Tim Weiner. „Het is veel erger dan dat. Dit schandaal ís Watergate, maar dan versneld afgespeeld. Die affaire voltrok zich over een paar jaar, nieuws kwam druppelgewijs binnen. We zitten maar net meer dan honderd dagen in het presidentschap van Trump en de situatie begint al onhoudbaar te worden.”

Ken je die Middeleeuwse landkaarten, vraagt Weiner, waarop monsters getekend werden op plekken die nog niet ontdekt waren? „Daar zitten we nu. We zijn het onbekende terrein binnengevaren. En het is doodeng.”

Auteur en Pulitzer Prize-winnaar Tim Weiner (60) schreef in 2012 een boek over de veranderende rol van de FBI in Washington, getiteld ‘Enemies’. Drie jaar later schreef hij een biografie van Richard Nixon. Een eenzame, paranoïde president, zegt Weiner, wiens ‘machtshonger’ inderdaad lijkt op die van Trump. Maar Nixon was politiek ervaren, hij las veel, kende de geschiedenis.

Net als Nixon destijds ziet Trump de instituties in Washington als zijn vijand. Ook Nixon sloeg wild om zich heen toen hij in het nauw gedreven werd. In 1973 ontsloeg Nixon aanklager Archibald Cox, die gespreksopnamen uit het Witte Huis in handen probeerde te krijgen. De minister van Justitie en zijn plaatsvervanger namen uit protest ontslag. The Saturday Night Massacre zoals het later is gaan heten, hield de val van Nixon niet tegen.

Weiner: „Trump denkt dat de FBI uit is op zijn val. Hij is een oorlog begonnen die hij niet kan winnen. Kijk naar het verleden: onderzoek van de FBI bracht Nixon ten val, met alle respect voor Woodward en Bernstein. De FBI heeft Ronald Reagan [Iran/Contra-affaire] en Bill Clinton [Monica Lewinsky] in de problemen gebracht. Van de FBI win je het vrijwel nooit.”

Misdaad

Trump raakt elke dag verder verstrikt in de Rusland-kwestie. Die affaire begon met de vraag of het campagneteam van Trump had samengewerkt met vertegenwoordigers van de Russische regering. De gezamenlijke inlichtingendiensten geloven dat Rusland een actieve rol in de verkiezingen speelde, met als doel om Trump verkozen te krijgen. De FBI doet hier, net als het Congres, onderzoek naar. James Comey werd dus weggestuurd door de man die hij onderzocht.

Belangrijker nog dan de Russische rol tijdens de verkiezingen, zegt Tim Weiner, wordt de vraag wat er ná november gebeurde. En wat er nu nog steeds gebeurt. Weiner: „Het toedekken van een misdaad is vaak erger dan de misdaad zelf. Als het ontslag van Comey bedoeld was om het Rusland-onderzoek te frustreren, dan is dat veel erger dan de samenwerking met Rusland op zich. Het escaleert nu.”

Volgens Tim Weiner is deze week een impeachment – een afzettingsprocedure – tegen Trump een stuk realistischer geworden. Dat heeft te maken met de reden waarom Comey ontslagen werd. „Het is de eerste keer dat een president een FBI-directeur ontslaat die het Witte Huis zelf onderzoekt. Als Trump Comey om die reden ontsloeg, en zo het onderzoek wilde frustreren, dan is dat volgens de wet obstructie van de rechtsgang. Dat is een regelrechte reden voor impeachment. Sterker: het was het allereerste artikel waarmee een impeachment-procedure tegen Nixon begon.”

Luisteren naar het Witte Huis

Het is daarom belangrijk om naar de uitleg van het Witte Huis te luisteren. De verklaringen waren de afgelopen dagen tegenstrijdig. Aanvankelijk werd gezegd dat Comey werd ontslagen om de manier waarop hij het onderzoek naar de e-mails van Hillary Clinton leidde. Daarna speelde dat geen rol meer. Het ging eerst wel, en daarna niet meer, om adviezen van de top van het ministerie. „De Amerikaanse bevolking” had genoeg van Comey, zo zei Trumps woordvoerder. Daarna zou het FBI-personeel op Comey zijn uitgekeken.

Trump zelf kwam donderdag met weer totaal nieuwe verklaringen. Comey was een showboat en hij wilde hem vanaf het begin al ontslaan. Hij had hem toch een kans gegeven, maar besloot een paar dagen geleden dat hij weg moest. Maar hij bracht in het interview met tv-zender NBC ook ongevraagd Rusland ter sprake: „Toen ik besloot dat ik het maar moest doen, zei ik tegen mezelf: dat gedoe met Trump en Rusland is een verzonnen verhaal.”

Volg de laatste ontwikkelingen via ons blog

Met die uitspraak begeeft Trump zich op gevaarlijk terrein. Voor het eerst geeft hij openlijk toe dat er een relatie bestaat tussen Rusland en het vertrek van Comey. „En bedenk dat het ontslag van Comey niet op zichzelf staat. Trump ontsloeg ook zijn waarnemend minister van Justitie, en een aanklager in New York die onderzoek naar Trump verrichtte.”

FBI is net zo machtig

De FBI, de Amerikaanse federale politie, is volgens Weiner minstens zo machtig in Washington als het Witte Huis. Er werken ruim 35.000 mensen, het budget is bijna negen miljard dollar. De afgelopen jaren is de macht van de FBI sterk uitgebreid. De dienst is allang geen logge politiemacht meer. Na de aanslagen van 11 september 2001 is de FBI ook een inlichtingendienst geworden, met vergaande bevoegdheden, en grote politieke invloed.

Het Witte Huis bestaat uit een president en een kleine entourage. „FBI-agenten zijn geraakt door het verlies van Comey. Ze zijn onthoofd. Maar ze werken rustig verder. De organisatie is decentraal georganiseerd en agenten laten zich niet van hogerhand vertellen dat ze iets niet mogen onderzoeken. Een president kan dus geen onderzoek tegenhouden, wie hij ook ontslaat.”

Maar Tim Weiner ziet ook dat Trump tot nu toe wegkomt met zijn gedrag. „In de tijd van Watergate moest Nixon het opnemen tegen een Congres dat door Democraten gedomineerd werd. Nu krijgt Trump rugdekking van het Congres, omdat de Republikeinen zaken willen doen met de regering. Daarom is het Rusland-onderzoek in het Congres tot nu toe zo tandeloos. Er mag niets uitkomen dat Trump bedreigt. De komende maanden moet blijken of het Congres het landsbelang boven het partijbelang kan stellen.”

Machtsbolwerken

Het Congres en de FBI zijn twee van de drie machtsbolwerken die Trump ter verantwoording kunnen roepen, zegt Weiner. Het derde, zegt hij, is de Amerikaanse bevolking. „Er zijn protestbewegingen ontstaan, maar die hebben politiek nog weinig betekenis. Als er massale woede ontstaat, kan die politici bij de les houden. Maar voorlopig heeft Trump daar nog niet veel van te vrezen.”

Tim Weiner haalt instemmend een analyse van oud-NSA-directeur Michael Hayden aan in The Hill. Generaal Hayden schreef deze week: „Het begint hier een beetje als Nicaragua te voelen.”

Weiner: „Het ontslag van Comey is niet alleen een machtsstrijd tussen twee machtige instituties in Washington, de FBI en het Witte Huis. Het is ook een strijd om de wet. Als Trump dit gevecht wint, wint hij zijn oorlog tegen de democratie.”

De vraag van deze tijd, zegt Weiner, is deze: overleeft de Amerikaanse democratie het tijdperk-Trump? ,,Ik antwoord niet meteen met ‘ja’. Er is in de wereld geen democratische beschaving geweest die het meer dan driehonderd jaar heeft uitgehouden. Het Amerikaanse experiment is alweer 240 jaar oud.”

Dus Trump kan het ook winnen? Weiner denkt lang na, en zegt dan: „Ik worstel met mijn optimisme.”