Straks is er per ongeluk toch een regenboogcoalitie

Weekboek Formatie

Voor ingewikkelde coalities geldt: eerst breken dan lijmen. Maar dat duurt dit keer wel heel erg lang.

Het kan wel: een politiek ingewikkelde coalitie. Maar volgens de klassieke formatiewetten moet er dan wel eerst een keertje gebroken worden. Partijen moeten laten zien dat ze tot het uiterste zijn gegaan, dat er echt geen andere opties zijn. Ondertussen heeft de tegensputterende achterban een beetje kunnen wennen aan het idee.

Een klassiek voorbeeld van deze ‘eerst breken dan lijmen’-wet was het eerste paarse kabinet (1994-1998): een onnatuurlijke combinatie van PvdA en VVD met D66 ertussenin. Na een week of zes klapte de formatiebesprekingen – over bezuinigingen op de sociale zekerheid. Nadat andere coalities waren afgetast en geëlimineerd, kwam het paarse kabinet er alsnog.

Lees ook: al het formatienieuws van deze week in ons Formatieblog.

Het kwartet dat nu in de Stadhouderskamer zit, voldoet ruimschoots aan de criteria voor ‘ingewikkeld’. Op D66 na wil niemand deze ‘regenboogcoalitie’. VVD, CDA en GroenLinks hebben heel wat aan hun achterban uit te leggen als ze tot een akkoord komen.

Je zou dus denken: een breuk is onvermijdelijk. En hoe het verder dan verder gaat, kun je volgens de traditionele formatiewetten ook uittekenen. Verkenningen met ChristenUnie en PvdA leiden tot niets, een minderheidskabinet wordt ongewenst verklaard – et voilà, daar is de regenboogcoalitie weer. Het land moet toch geregeerd worden.

Nog een reden waarom een breuk logisch zou zijn: het negeren van formatiewetten loont niet. Vijf jaar geleden stampte de lastige combinatie van VVD en PvdA – de formatie-orthodoxie ontkennend – in 54 dagen een kabinet uit de grond. Geen breuk, geen getalm, geen eliminatie van andere opties. Moedig, maar de ‘beloning’ was een verpletterende verkiezingsnederlaag.

De huidige onderhandelaars willen die fout niet begaan, maar zitten onderhand wel erg lang bij elkaar voor een poging die zou moeten stranden. Het gebeurt zelden dat partijen die eigenlijk niet met elkaar willen langer dan drie weken praten.

Er zijn dus twee mogelijkheden. Eén: de wet van ‘eerst breken’ gaat nog steeds op, maar duurt het deze keer exceptioneel lang. Twee: de partijen zijn, zonder dat ze het merkten, zo aan het idee gewend van een regenboogcoalitie dat hij er straks gewoon staat. Al was dat nooit de bedoeling.