Opinie

Witte Huis drijft af naar Nixon-achtige sferen

President Trump begaat met het ontslag van James Comey een democratische doodzonde, betoogt . Hij heeft de rechtsgang verstoord. Zelfs Richard Nixon durfde het hoofd van de FBI niet te ontslaan.

Protest tegen Trump wegens ontslag FBI-directeur Comey. Foto Shawn Thew / EPA

Het kostte Richard Nixon vijf maanden om de man te ontslaan die een onderzoek naar hem had ingesteld. Donald Trump kreeg het in vier maanden voor elkaar. Verschil is dat Nixon weinig moeite heeft gedaan om zijn beweegredenen – het redden van zijn presidentschap – te verbergen. Trump zegt daarentegen dat hij James Comey heeft ontslagen omdat die het onderzoek naar de e-mails van Hillary Clinton vorig jaar verkeerd zou hebben aangepakt.

Zelfs als je hierbij Trumps eigen normen hanteert, is zijn geloofwaardigheid twijfelachtig. Trump vraagt het Amerikaanse publiek te geloven dat hij de FBI-directeur heeft „ontslagen en verwijderd” omdat hij Clinton oneerlijk zou hebben behandeld. Het gaat hierbij om dezelfde vrouw van wie Trump eerder heeft gezegd dat zij achter slot en grendel thuishoorde omdat ze slecht met haar e-mails was omgegaan. Nu is Clinton blijkbaar opeens het slachtoffer van een onprofessioneel onderzoek en wil Trump de zaken rechtzetten.

Het ontslag van Comey is ogenschijnlijk teweeggebracht door zijn bekentenis dat hij een verkeerde indruk had gegeven van zijn besluit van oktober vorig jaar om het onderzoek naar Clintons e-mails te heropenen – een besluit waarvan velen denken dat het Trump de overwinning in de verkiezingsstrijd heeft opgeleverd. Maar Comey, die tot dinsdagavond het onderzoek leidde naar de vermeende samenwerking van de Trump-campagne met Rusland om de uitslag van de verkiezingen te beïnvloeden, kwam pas deze week met zijn bekentenis. Trump uitte echter al lang voor de ontboezeming van Comey kritiek op de FBI-directeur. Vorige week nog tweette hij: „FBI-directeur Comey was het beste wat Hillary Clinton ooit is overkomen, doordat hij haar de vrije hand gaf om veel slechte dingen te doen!” Met andere woorden: Trump had Comey al in het vizier.

Archibald Cox enige precedent

De implicaties zijn dramatisch. Net als bij ieder schandaal op federaal niveau komen er steeds meer details naar buiten, maar blijft de fundamentele logica simpel. Nu hij het hoofd van het enige onderzoek naar mogelijke Russische inmenging in de verkiezingsstrijd binnen de uitvoerende macht heeft ontslagen, zal Trump op zoek moeten naar een opvolger voor Comey. Wat zijn de kansen dat hij een onafhankelijk figuur zal kiezen, die verder zal gaan waar Comey ophield? Wat zijn de kansen dat de beoogde kandidaat de noodzakelijke vijftig senatoren achter zijn benoeming zal krijgen?

Trump zal bij zijn zoektocht worden geholpen door minister van Justitie Jeff Sessions, die zich gedwongen zag zich te onthouden van toezicht op Comeys onderzoek, vanwege zijn eigen geheime contacten met de Russische ambassadeur. Dat was dezelfde ambassadeur waarmee Michael Flynn, de eerste nationale veiligheidsadviseur van Trump, gesprekken heeft gevoerd die heimelijk zijn opgenomen door de FBI. De uitgelekte inhoud van die gesprekken hebben op hun beurt tot het ontslag van Flynn geleid.

Maar dit zijn slechts de contouren van het verhaal. Het belangrijkste punt is dat president Donald Trump de man heeft ontslagen die bezig was met een onderzoek naar hem. Nixons ‘bloedbad van zaterdagnacht’, waarin hij speciaal aanklager Archibald Cox ontsloeg, is het enige precedent.

Druk op Republikeinen

Er zijn drie gevolgen. Het eerste is dat de roep steeds luider zal worden om een speciale aanklager te benoemen die het onderzoek naar Ruslands betrokkenheid kan overnemen. Nixon zag zich daartoe gedwongen, evenals Bill Clinton in het Lewinksy-schandaal. Trump zal zich tegen iedere stap in deze richting verzetten. Alleen zijn mede-Republikeinen kunnen hem daartoe dwingen. De druk op de Republikeinen om de integriteit van het Amerikaanse rechtssysteem overeind te houden zal sterk toenemen. Als één Republikeinse senator, zoals John McCain, de gelederen verbreekt, zullen anderen zijn voorbeeld volgen. Tot nu toe houdt de partijlijn het nog maar net, maar er tekenen zich al scheurtjes af.

Het tweede gevolg is dat het voor Trump nu onmogelijk zal zijn het verhaal over Rusland in de doofpot te stoppen. In de politiek is bandbreedte hetzelfde als macht. Het zal voor Trump lastig zijn ook maar iets voor elkaar te krijgen, zolang de schaduw van Rusland over hem blijft hangen. Het is moeilijk te geloven dat hij deze stap zou hebben gezet als hij had geloofd dat het risico minder groot was geweest als hij Comey had laten zitten.

Nadat hij er alom van was beticht de verkiezingsstrijd beslissend in het voordeel van Trump te hebben beïnvloed, was Comey erop gebrand zijn reputatie te redden. Nu hij van het toneel is verdwenen, zullen anderen in de FBI misschien het initiatief nemen. Het kan geen kwaad in herinnering te brengen dat het aftreden van Nixon werd bewerkstelligd door een ontstemde FBI-functionaris, Mark Felt, die details over de Watergate cover-up naar de Washington Post lekte. Hoe dan ook, al het gepraat over „normalisering” van Trumps presidentschap lijkt voorbarig. We komen terecht in Nixon-achtige sferen.

Rusland heeft de prijs al binnen

Derde gevolg betreft de manier waarop Moskou dit ontvangt. De Russische regering maakt er geen geheim van de Amerikaanse democratie te willen besmetten. Afgelopen dinsdag kon Vladimir Poetin weer een overwinning bijschrijven. De Amerikaanse president heeft iets gedaan wat doorgaans louter met niet-democratieën wordt geassocieerd. Hij heeft de rechtsgang verstoord. Zelfs Nixon durfde het hoofd van de FBI niet te ontslaan.

Rusland gooit het nu waarschijnlijk niet op een akkoordje met de VS om zijn eigen invloedssfeer te kunnen uitbreiden. Trump krijgt het namelijk lastig welke geopolitieke concessie dan ook te doen, zonder de Republikeinse haviken op buitenlands politiek terrein – zoals McCain – in de gordijnen te jagen. Maar Rusland heeft de begeerde prijs al binnen. De Amerikaanse democratie verkeert in toenemende crisis. Wanneer en waar die zal eindigen weet niemand.