Van SPD naar AfD: ‘Verrader van arbeiders’ staat op z’n deur

Duitsland In de grote Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen zijn zondag verkiezingen. De opkomst van de AfD in het Ruhrgebied kan de SPD de overwinning kosten.

Voormalig raadslid van de SPD Guido Reil is nu actief bij de AfD. Reil vindt dat wijken waar al veel migranten wonen, de komst van meer asielzoekers niet aankan. Foto Getty

Hij heeft het geweten. Het leven van Guido Reil, mijnwerker en gemeenteraadslid in Essen, is ingrijpend veranderd sinds hij van de sociaal-democratische SPD is overgestapt naar de anti-immigratiepartij AfD. In het Ruhrgebied is hij nu een beroemdheid geworden. Maar ook doelwit van activisten. Met grote zwarte letters hebben onbekenden laatst ‘Fuck AfD’ op de muur van zijn huis gekalkt. Op de garagedeur: ‘Verrader van arbeiders’.

„En de auto van mijn vrouw hebben ze vernield”, vertelt hij. „Banden lekgestoken, ramen ingeslagen en van binnen alles met verf besmeurd. Dat dit kan in Duitsland … Ik zou eigenlijk beveiliging moeten hebben. Ik beschouw het maar als een ridderslag, een teken dat ik nu bij de AfD hoor.” Veel actieve AfD’ers hebben vergelijkbare ervaringen.

Reil (47) is een kind van het Ruhrgebied. Op z’n zestiende kreeg hij zijn eerste baan als mijnwerker. Net als zijn vader en zijn grootvader werd hij lid van de SPD – en dat bleef hij 26 jaar. Hij werd politiek actief en kwam in de gemeenteraad voor het arme noorden van Essen.

Maar in 2015, tijdens de vluchtelingencrisis, vervreemdde hij steeds verder van zijn partij die in Noordrijn-Westfalen (NRW, ruim 17 miljoen inwoners) regeert samen met de Groenen. Reil vond dat wijken waar al veel migranten wonen, zoals in het noorden van Essen, de komst van grote aantallen asielzoekers niet aankonden. En dat veel te weinig terecht was gekomen van de integratie van eerdere migranten uit Arabische landen.

„Wir schaffen das nicht”, zei hij tegen een lokale krant. Dat leidde binnen de SPD in Essen tot grote spanningen – en uiteindelijk („Ik heb twee weken niet geslapen voor ik de knoop doorhakte”) tot zijn vertrek en overstap naar de AfD.

De AfD is nu op weg de echte volkspartij te worden.

Guido Reil

Voorman in de laatste kolenmijn

En nu, in aanloop naar de belangrijke deelstaatverkiezing in NRW, zondag, is Reil een trofee voor de AfD. Een man van het volk. Opgeklommen tot voorman (‘Steiger’) in de laatste kolenmijn in het Ruhrgebied die hier nog open is. „Vertegenwoordigt de belangen van de kleine man, in plaats van hem te verraden”, staat op het busje waarmee hij door het Ruhrgebied toert. Daarnaast zijn portret: met mijnwerkershelm en zwarte vegen op z’n gezicht. Een sociaal-democraat van jongs af aan, die bitter teleurgesteld is geraakt in de SPD, de partij die in de negentiende eeuw is opgericht om voor de arbeiders op te komen.

Het busje van Guido Reil. Foto Juurd Eijsvoogel

De SPD heeft het moeilijk. Dit jaar heeft de partij al twee deelstaatverkiezingen verloren. In Noordrijn-Westfalen, goed voor eenvijfde van alle Duitse kiezers, loopt de CDU in de peilingen gestaag in. Als het ook hier misgaat, is dat een pijnlijke afgang voor partijleider Martin Schulz. Bij de Bondsdagverkiezingen in september hoopt hij bondskanselier Merkel te verslaan, met een campagne voor meer sociale gerechtigheid.

Onder aanvoering van de populaire minister-president Hannelore Kraft domineert de SPD nog altijd de politiek in NRW. Al zeven jaar is zij aan de macht en ze hoopt op een nieuwe ambtstermijn. Maar Guido Reil doet zijn best om dat te voorkomen: „Veel van mijn oude SPD-aanhangers zijn me naar de AfD gevolgd.” , zegt hij.

Meer politie dan AFD’ers

Reil, een lange man met een klein baardje, draagt een leren jack en een spijkerbroek boven knalblauwe gympen. We staan op een groot, winderig plein in Düsseldorf, bij een campagnebijeenkomst van de AfD. Veel aanhang is er niet te zien. Slechts enkele tientallen AfD’ers zijn komen opdagen om te luisteren naar voorzitter Frauke Petry, haar man Marcus Pretzell (lijsttrekker in Noordrijn-Westfalen), en Guido Reil, die kandidaat is voor het deelstaatparlement.

„Kijk om je heen”, zegt Reil. „Begrijp je dat onze aanhang hier geen zin in heeft en liever thuis blijft?” Om het handjevol AfD’ers te beschermen is het hele plein met dranghekken afgezet. Er staan zeker vijftig politiebusjes bij de afzetting geparkeerd, en een paar honderd agenten staan paraat. Buiten de hekken staan enkele honderden betogers met spandoeken – variërend van de keurige tekst ‘Humaniteit, Respect, Diversiteit’, tot een platvloerser ‘AfD = After Furunkel Dünschiss’: ‘aars, steenpuist, diarree’. Zodra een spreker van de AfD het podium beklimt voor een toespraak, proberen de demonstranten het betoog met spreekkoren en schrille fluitjes te overstemmen. „Zo gaat het altijd”, verzucht Reil. „Daarom komen we liever bijeen in besloten ruimtes. Maar ook dat is niet makkelijk, want verhuurders van zaaltjes zijn bang voor gedoe met betogers.”

Mevrouw Walger-Demolsky. Foto Juurd Eijsvoogel

Daar heeft Gabriele Walger-Demolsky, actief AfD’er in Bochum, ervaring mee. „Gisteravond hadden we een bijeenkomst met zo’n 25 man in een Joegoslavisch restaurant”, vertelt ze. „Als mensen zich voor zoiets aanmelden, dan kijken we altijd eerst op internet wie ze zijn. Pas als het vertrouwd is, geven we ze de dag van tevoren door waar de bijeenkomst wordt gehouden. Maar stiekeme tegenstanders kan je er niet altijd uithalen. Het restaurant waar we gisteren bijeenkwamen, was de nacht ervoor al met leuzen besmeurd.”

Walger-Demolsky is in 2013 bij de AfD gegaan omdat ze tegen de euro is. Maar ook de hoge criminaliteit in het Ruhrgebied, de slechte scholen, de verwaarloosde infrastructuur en het vluchtelingenbeleid motiveren haar om zich voor de AfD in te zetten. „Ik ben niet tegen vluchtelingen, maar dat afgewezen asielzoekers vaak toch mogen blijven vind ik verkeerd.” Net als Guido Reil en velen in NRW beschouwt ze de rechtervleugel van de AfD, en de uiterst omstreden voorman Björn Höcke, als een probleem. „Ik hoop dat het lukt hem uit de partij te zetten”, zegt ze over de man die het Holocaust-monument in Berlijn „een monument van de schande” noemde.

Symbool van het Ruhrgebied

De stad van Walger-Demolsky, Bochum, is in heel Duitsland beroemd als symbool van het Ruhrgebied en zijn vergane industriële glorie, door de gelijknamige popsong van Herbert Grönemeyer. „Diep in het Westen, waar de zon verstoft, is het beter, veel beter dan men denkt”, zijn de eerste woorden van dit ‘volkslied’ van het Ruhrgebied. Bij iedere wedstrijd van VfL Bochum zingt het hele stadion de liefdesverklaring aan de ruige industriestad nog altijd mee.

Maar het Ruhrgebied van destijds bestaat niet meer. De kolenmijnen en de grote staalindustrie zijn vrijwel verdwenen - mét de banen die erbij hoorden. De tijd van ‘Kohle, Stahl und Bier, und darum leben wir’ is voorbij. Al decennia is het gebied bezig met een moeizame omslag, van machinekamer van Duitsland tot centrum van dienstverlening, cultuur en onderwijs. In Bochum is de grootste werkgever nu de universiteit. De lucht is niet meer stoffig. Maar voor mensen zonder opleiding is het nu veel moeilijker om werk te vinden dan vroeger.

Die mensen zijn in de steek gelaten door de SPD, zegt Guido Reil over zijn oude partij. „De AfD is nu op weg de echte volkspartij te worden.” Maar volgens peilingen kan zijn partij op niet veel meer rekenen dan zo’n 7 procent. Misschien genoeg om de SPD de weg naar de macht te versperren, maar een stuk minder dan een half jaar geleden nog werd voorspeld.

Dominik Knorn (20) heeft de omgekeerde weg van Reil afgelegd. Hij was 16 toen hij lid werd van de AfD – maar dit voorjaar heeft hij opgezegd. De omstreden Björn Höcke, de rechtsbuiten van de AfD uit Thüringen, „hadden ze er allang uit moeten smijten”, zegt hij. Die rechtervleugel van de AfD noemt hij „gevaarlijk”.

Knorn, die een boekhoudopleiding volgt en politieke ambities heeft, is in een klein zaaltje in Bochum komen luisteren naar een paneldiscussie tussen vertegenwoordigers van SPD, CDU, Groenen, FDP en Die Linke. De AfD is er niet bij, verklaart de organisator, „omdat we alleen partijen hebben uitgenodigd die al in het deelstaatparlement zitten”.
Na bijna drie uur debat over armoede, onderwijs, pensioenen, woningbouw en milieu is Knorn er nog niet uit wie zijn stem krijgt. Over vluchtelingen, het onderwerp van de AfD, is amper gesproken.