Cultuur

Interview

Foto Konstantin Salomatin

Angst Moskovieten voor de sloophamer

Afbraak in Moskou Door een omstreden ‘sloopwet’ zouden anderhalf miljoen Moskovieten moeten verhuizen. Inwoners komen in het geweer. „Als ze dit doorzetten, komt er een volksopstand”, voorspelt raadslid Solomatina.

Studio NRC

‘Ze gaan alles slopen”, zegt Larisa Solomatina. „De halve wijk gaat plat.”

Het is een druilerige lenteavond in Moskou, aan de bomen is nog geen blad te zien. Maar de schoonheid van deze plek is onmiskenbaar. Moskou is een stad van hoge façades en eindeloze verkeersaders. Maar hier aan de Jegerskivijver fluiten de merels en ruikt het naar natte aarde.

Dit is ‘Microrayon 3’ in Sokolniki, een gezellig buurtje op een van de mooiste locaties van Moskou. Achter de vijver ligt het uitgestrekte Sokolnikipark. Het stadscentrum en het Kremlin zijn maar een paar haltes met de metro.

De bewoners van Microrayon 3 zijn niet van plan om hun buurt vaarwel te zetten. Al wekenlang protesteren ze tegen de sloopplannen van burgemeester Sobjanin. Ondanks het miezerige weer hebben zich tientallen huiseigenaren verzameld bij het sportveldje aan de rand van de vijver.

Bewoners komen bij elkaar. Ook de politieman is een bewoner.
Foto Konstantin Salomatin
Bewoners komen bij elkaar.
Foto Konstantin Salomatin

Larisa Solomatina, raadslid bij de Moskouse deelgemeente, verheft haar stem, maar de bewoners blijven opgewonden door elkaar heen praten. Als een agent poolshoogte komt nemen – „Heeft u toestemming voor deze bijeenkomst?” – troont Solomatina de bewoners mee naar een zaaltje op nummer acht. Daar wórdt al vergaderd. „Gaat u toch lekker naar de Amerikaanse ambassade”, roept een bejaarde dame tegen Solomatina, wieroverleden man een bekende was van de Amerikaanse oud-ambassadeur Michael McFaul. „Verraders van Verenigd Rusland” (Poetins partij), gromt Solomatina. „Terug naar buiten allemaal!”

De blonde vrouw op de foto is Larisa Solomatina. Foto Konstantin Salomatin

In februari kondigde burgemeester Sergej Sobjanin van Moskou aan dat ruim 8.000 huizenblokken worden gesloopt voor nieuwbouw. Anderhalf miljoen bewoners – één op de tien Moskovieten – moeten in de loop der tijd verhuizen. Een dergelijke volksverhuizing heeft Moskou nog nooit meegemaakt.

Terwijl het parlement nog moet stemmen over de ‘renovatie-wet’, komen overal in Moskou burgers in verzet. „Als ze dit doorzetten, komt er een volksopstand”, voorspelt raadslid Solomatina.

De ‘renovatiewet’ is officieel bedoeld om de woonomstandigheden in de hoofdstad te verbeteren. Veel Moskovieten wonen in goedkope woningen van vijf etages, die zijn gebouwd ten tijde van Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov. Deze chroesjtsjovki waren het antwoord op de nijpende woningnood in de jaren ’50, toen steeds meer Russen naar de steden trokken. Sovjetarchitecten bedachten de allergoedkoopste oplossing: woningen van betonnen platen die in elkaar worden geklikt. Plattenbau, zoals de techniek in de DDR werd genoemd, betekende het begin van de industriële woningbouw, niet alleen in de voormalige Sovjet-Unie, in het hele Oostblok.

Bijna zestig jaar later verkeren veel chroesjtsjovki in slechte staat. Volgens de gemeente Moskou is onderhoud te duur: beter om de woningen te slopen en de bewoners te laten verhuizen naar een nieuwe flat. Zulke ‘renovatieprojecten’ waren er al onder de machtige burgemeester Joeri Loezjkov (1992-2010). Werk voor de bouwindustrie, betaald uit de gemeentekas. Loezjkovs vrouw Jelena Batoerina, die aan het hoofd stond van verschillende bouwbedrijven, profiteerde ook mee.

Foto Konstantin Salomatin

Novaja Moskva

Sobjanins project is van een heel andere dimensie. Nog voor het einde van het jaar moet een miljoen Moskovieten gedwongen verhuizen. Bijna niemand gelooft Sobjanins belofte van een nieuw appartement in de eigen buurt. Buiten de ring, in de enclave Novaja Moskva, staan ruim elfduizend nieuwbouwwoningen leeg. Flats van twintig verdiepingen, vér buiten het centrum.

Voor veel burgers is dat geen verbetering. Vooral niet voor de Moskovieten die helemaal niet in een ‘chroesjtsjovka’ wonen. De renovatiewet is zó ruim geformuleerd, dat niet alleen de Plattenbau, maar ook alle ándere woningen in een buurt kunnen worden gesloopt.

Rond de Jegerskivijver staan geen betonnen woonkazernes, maar bakstenen woningen uit de jaren vijftig. Hier mag eigenlijk helemaal niet worden gebouwd, zegt Joelia Fomina. Ze heeft de documenten bij zich. „Kijkt u hier eens. De zone rond de Jegerskivijver is beschermd watergebied. Die woningen zijn een cultuur-historisch object. En dit gebied van Sokolniki is ook nog eens ecologische zone.”

SolokiniFoto Konstantin Salomatin

Volgens haar is het niet de eerste keer dat de gemeente de bewoners rond de Jegerskivijver probeert te onteigenen. Aan de overkant staat al een luxe appartementencomplex. Volgens de buurt kost een flatwoning een miljoen roebel (16.000 euro) per vierkante meter. „Ze willen per se deze plek”, roept Rita Koeloembegova. „Onze grond is het duurst!”

Alleen ingewijden kennen de ware achtergronden van Sobjanins monsterprogramma. Het ‘renovatieproject’ wordt gefinancierd met overheidsgeld. De Russische bouwsector heeft zwaar te lijden gehad onder de recessie. En als bouwers failliet gaan, dan is er ook een probleem voor de Russische banken.

„De bouwsector in Moskou is er vooral om zichzelf in stand te houden”, zegt Aleksandra Andrejeva, raadslid in de deelgemeente Lefortovo. „In de bouw is men gewend geraakt aan een bepaald niveau van inkomsten. De gemeenteambtenaren trouwens ook. Ja, daar bedoel ik steekpenningen mee.”

Andrejeva tekent met een balpen een cirkel op een leeg A4’tje. „Kijk. De stad Moskou stelt een ‘renovatiezone’ vast. Daarbinnen houdt alle Russische wetgeving op te bestaan: de normen op het gebied van brandveiligheid, milieuwetgeving. Zelfs de grondwet van de Russische Federatie is niet meer van kracht.”

Andrejeva bedoelt hiermee het recht op eigendom, dat in de Russische grondwet is vastgelegd. In Sobjanins renovatiewet staat dat burgers niet in beroep kunnen tegen de onteigening van hun woning. „Het wetsvoorstel”, zo schreven juridische experts aan president Poetin, „is gebaseerd op minachting voor het recht op privébezit dat wordt beschermd door de constitutie.”

Ekaterina Gerasimova woont in een van de gebouwen.
Foto Konstantin Salomatin
De woning van Ekaterina Gerasimova.
Foto Konstantin Salomatin
De woning van Ekaterina Gerasimova.
Foto Konstantin Salomatin

Pennenstreek

De renovatiewet raakt de burger in het hart. Miljoenen Moskovieten zijn in de loop van de jaren negentig eigenaar geworden van het appartement dat hun door de Sovjet-autoriteiten was toebedeeld. Voor veel burgers is de eigen woning het kostbaarste bezit. Die kan nu met één pennenstreek worden afgenomen. Wat er moet gebeuren met huiseigenaren die een hypotheek hebben op hun woning is niet bekend. Burgers worden evenmin gecompenseerd voor de confiscatie van de grond waarop hun appartementencomplex staat.

Zo bezien is het niet zo vreemd dat Sobjanins wet overal in de Russische hoofdstad op verzet stuit. De boze burgers van Microrayon 3 staan bepaald niet alleen: overal in de stad hebben zich inmiddels buurtcomités gevormd. De Facebook-groep ‘Moskovieten tegen de sloop’ telt bijna 20.000 leden. De groep ‘Ik ben tegen een nieuwe termijn van Sobjanin’ heeft er inmiddels bijna 18.000. Volgend jaar kiezen de Moskovieten een nieuwe burgemeester.

Sobjanin lijkt te zijn verrast door het protest. De positie van de geboren Siberiër, een van de leidende figuren binnen de regeringspartij ‘Verenigd Rusland’, leek de afgelopen jaren onaantastbaar. Nu lijkt de op één na machtigste man van Moskou terug te worden gefloten door het Kremlin. Volgend jaar gaat president Poetin op voor zijn vierde termijn. Het tegen de haren instrijken van anderhalf miljoen Moskovieten lijkt daarom geen goed idee.

Bewoners van een van de gevbouwen. Van links naar rechts: Sofia en Venera Papatsia en hun ouders Margarita en Vissarion Kulumbegovs. Foto Konstantin Salomatin

Slooplijst

Vorige week suggereerde parlementsvoorzitter Vjatsjeslav Volodin – voormalig vicepremier en een vertrouweling van Poetin – om de behandeling van de ‘renovatiewet’ nog even uit te stellen. Woensdag stelden verschillende partijen in de Doema voor om de wet op bepaalde punten aan te passen. Huizenbezitters zouden bijvoorbeeld moeten worden gecompenseerd, als hun nieuwe woning minder waard blijkt te zijn dan de oude.

Inmiddels lijkt Sobjanin zijn plannen flink te hebben afgezwakt. Vorige week maakte de burgemeester de ‘voorlopige’ slooplijst bekend: 4.500 wooncomplexen – bijna de helft minder dan de 8.000 die waren aangekondigd. Van 15 mei tot 15 juni mogen de bewoners hun stem uitbrengen via internet. Als een meerderheid van een flat tegen is, gaat de sloop niet door. Bewoners van flats die níet op de lijst staan, mogen hun panden nomineren voor sloop. De huidige plannen zijn dus nog erg voorlopig. Het risico dat de stemmingen zullen worden gemanipuleerd lijkt bovendien groot: Rusland heeft een reputatie hoog te houden wat betreft verkiezingsfraude.

Microrayon 3 staat niet op de slooplijst die vorige week bekend werd gemaakt. Nóg niet, zeggen de bewoners. In de afgelopen weken is iedereen gebeld door de gemeente: of men niet wilde verhuizen naar een gloednieuw appartement?

„Dit is alleen bedoeld om ons in slaap te sussen”, meldt raadslid Larisa Solomatina aan de telefoon. Zondag is er een grote demonstratie tegen de renovatiewet in het centrum van Moskou. „De strijd is net begonnen.”

Ook Julia, Sofia, Alexander en Daria Babakovs wonen in een van de flats. Foto Konstantin Salomatin