‘Ik kon het pure gebrek aan waardigheid ruiken’

Vastgebonden, ondervoed, vervuild. Een nieuw rapport onthult mensonterende omstandigheden in de Hongaarse gehandicaptenzorg.

Een jonge man is vastgebonden aan zijn bed. Foto MDAC

Het bezoek van parlementariër Bernadett Szél aan een instelling voor gehandicaptenzorg in het Hongaarse plaatsje Göd ging exact zoals het hoort. „Ze nodigden me uit voor koffie en cake en we gingen naar de grote salon,” zegt Szél. „Het was Sint-Maartensdag: er was een feest met muziek en we dansten samen. We bezochten enkele kamers, waar mij bedden getoond werden met matrassen van uitstekende kwaliteit. Een man speelde gitaar en zong Winnie the Pooh.”

Zó gezellig ging het eraan toe in Topház, waar 220 kinderen en volwassenen met fysieke en mentale handicaps wonen, dat Szél er onbehaaglijk van werd. „Ik denk dat dit iets te kunstmatig was”, zei de parlementariër van de groene partij LMP tegen haar medewerkers wanneer ze na het bezoek weer buitenstaan in de mist. En waarom was een bewindvoerder van de nationale zorgautoriteit die dag persoonlijk afgereisd om de specialisten van de internationale ngo Mental Disability Advocacy Centre (MDAC) de toegang tot het tehuis te ontzeggen?

Dwangbuis

Foto MDAC

Wanneer de MDAC in april, na maanden van moeizame onderhandelingen, toch toegang krijgt, treft het andere taferelen aan.

In de koude, afgeleefde en soms smerige kamers van de instelling, door de communistische overheid in de jaren 70 opgetrokken rond een voormalig kasteel, troffen medewerkers uitgeteerde bewoners, vastgebonden aan hun bedden. Sommigen waren ingesnoerd met behulp van leggings, sokken of een dwangbuis geïmproviseerd uit een trui. In een kamer vonden ze een jonge man, kronkelend op de grond: hij probeerde zich los te wringen van de riem die zijn enkel met de bedstijl verbond.

„We zagen zovéél bewoners in een ontzettend beroerde staat”, zegt Steven Allen, medewerker van MDAC. „Onbehandelde wonden op gezichten, armen en benen. Er was een jongeman met een soort zwarte substantie met de textuur van kaviaar in en rond zijn oor, die echt heel slecht rook. Ik wil niet speculeren wat dat was.” De hand van een andere jongen rook naar rottend vlees. Uitgemergelde ledematen en lethargie duidden volgens Allen op ondervoeding en gebrek aan beweging.

„Ik kon het pure gebrek aan waardigheid ruiken. Overal. We openden een, verondersteld steriele, badkamer waar een bewoner dialyse hoorde uit te voeren. De stank en de hitte sloegen me in het gezicht.” Sporen van uitwerpselen en urine hingen op muren, lakens, bedden, in badkamers en vuile toiletten.

Wegbergen

Hongaarse media berichten op gechoqueerde toon over Topház. De toestand daar is ook extreem, zegt Allen. „Dit soort dingen, dachten we, waren afgelopen met de toetreding tot de EU.” Toch komen de bevindingen niet als een volslagen verrassing. Het wegbergen van mensen met een geestelijke handicap in grootschalige, aan het publieke oog ontrokken instellingen, was standaardpraktijk onder de communistische regimes in Midden-en Oost-Europa. Vandaag wonen tienduizenden mensen met een handicap nog steeds in tehuizen met onderbetaald, onderbemand en soms slecht opgeleid personeel.

Bij een rondgang langs instellingen in Hongarije, Bulgarije en Tsjechië troffen MDAC-teams „zowel goede praktijken als misbruik aan”, staat in een rapport dat de ngo op woensdag presenteert in het Europees Parlement. In de drie landen maakten MDAC-rapporteurs verschillende „meldingen van geweld in al zijn gedaantes: in het bijzonder verwaarlozing en fysieke en psychologische vormen van geweld.”

„Wat gebeurde met de mensen in de zorg van Topház is onaanvaardbaar in de ogen van de regering”, schrijft een woordvoerster van het Hongaarse ministerie voor Menselijke Capaciteiten in een e-mail. Het ministerie beval een onderzoek, stelde een nieuwe tijdelijke bewindvoerder aan en beloofde in de toekomst meer transparantie voor ngo’s tijdens controlebezoeken.

Foto MDAC

Verhuizen

Over de oplossingen voor het bredere probleem lijkt iedereen het eens, althans op papier. De Europese Unie, die de monitoring-missies van het MDAC mede financiert, wil bewoners uit instellingen halen en omringen met meer kleinschalige zorg. Het is een van de doelstellingen van het budget van 44,5 miljard euro dat de EU tussen 2014 en 2020 voorziet voor „sociale inclusie”. Ook de Hongaarse regering committeerde zich aan deze Europese doelstelling. Topház stond hoe dan ook op de lijst om te „sluiten in de nabije toekomst”, stelt de woordvoerster van het ministerie. In heel Hongarije zouden voor eind 2018 2.500 mensen moeten verhuizen uit grootschalige instellingen. „Dat hadden ze eerder kunnen doen”, zegt volksvertegenwoordiger Szél. En de vraag blijft: gaat het ook echt gebeuren? In de afgelopen jaren werden slechts enkele honderden van in totaal 25.000 mensen met verstandelijke beperkingen of mentale problemen ‘gedeïnstitutionaliseerd’. Net als in Bulgarije en Tsjechië is het beleid om mensen uit instellingen te halen volgens het MDAC-rapport nog steeds „chronisch onderontwikkeld”

Bovendien merkt de ngo op dat de Hongaarse autoriteiten Topház subsidies voor de modernisering van infrastructuur toekenden. De EU moet onderzoeken of haar fondsen het deïnstitutionaliseren niet tegenwerken, zegt Allen.

Bijkomend detail: de MDAC is een van de organisaties die geraakt dreigen te worden door een controversiëel wetsvoorstel regeringspartij Fidesz. Ngo’s die meer dan 7,2 miljoen forint (23.000 euro) aan buitenlandse steun ontvangen, zouden zich voortaan moeten registreren. In hun rapporten moeten ze expliciet melden dat ze gefinancierd worden vanuit het buitenland.

Foto MDAC

Filantroop

Volgens veel ngo’s wil Orbáns regering daarmee kritische stemmen in diskrediet brengen. Een redacteur van de regeringsgezinde krant Magyar Idok had alvast gemerkt dat de MDAC ook geld krijgt van een in Hongarije omstreden financier: de Hongaars-Amerikaanse progressieve filantroop George Soros. Onder de kop ‘Opnieuw lastercampagne tegen ons thuisland?’ schreef de krant over de misstanden in de gehandicaptenzorg: „het is mogelijk dat, zelfs als de aanklachten gefundeerd zijn, het doel is om Hongarije te kleineren.”