Overheidsingrijpen moet de maatschappij veranderen

Hoofdofficieren van justitie

Een afgepakte woning van een crimineel kan veranderen in een buurthuis. Dan heeft de samenleving er wat aan.

Hennepplanten in een hennepkwekkerij. Foto Bas Czerwinski/ANP

Dertig jaar geleden begon de Oost-Brabantse hoofdofficier van justitie haar carrière in het zuiden. Sinds twee jaar is Nicole Zandee terug. „Ik zal je eerlijk zeggen: ik schrok me wild. Ik dacht altijd: alles wat je aandacht geeft, groeit. Maar wat we nu in het zuiden aantreffen, komt door een criminele industrie die tientallen jaren heeft kunnen doorgroeien.” Door een gebrek aan aandacht. „Er was en is hier van alles aan de hand.”

Sinds 2010 pakken verschillende takken van de overheid (gemeenten, Belastingdienst, justitie) de ondermijnende criminaliteit in het zuiden gezamenlijk aan. Zandee en haar collega-hoofdofficier Charles van der Voort (Zeeland-West-Brabant) zien daardoor het aantal zaken toenemen. Ze zijn enthousiast. „We kunnen de ondermijning in Brabant voor het eerst een halt toeroepen, door als een samenwerkende overheid op te treden”, zegt Zandee.

Maar, zo waarschuwen de hoofdofficieren: te veel zaken worden nog niet snel genoeg opgepakt. „Doordat we meer zaken aanleveren, is er capaciteit tekort op de rechtbanken”, zegt Van der Voort. „Zaken lopen vast, het tempo gaat eruit. Er wordt pas na jaren uitspraak gedaan, en dan worden er door een rechter vaak lagere straffen opgelegd. Dat is een serieus probleem, en staat op gespannen voet met de vuist die we willen maken tegen de georganiseerde misdaad.”

Leven van de misdaad

Want, zo ziet Van der Voort, de strafmaat ontgaat criminelen niet. „We hebben het over mensen die leven van de misdaad, dat is een bedrijf. Dus die maken een afweging: waar krijg ik de laagste straf? De softdrugshandel loont gewoon. De straffen schrikken de criminelen niet meer af.”

Een veelgehoorde oplossing is het gedogen van de wietteelt, zoals is vastgelegd in de ‘wietwet’ die in februari werd aangenomen in de Tweede Kamer. De hoofdofficieren geloven daar niet in. „Het is een illusie dat het legaliseren van wiet de problemen met drugscriminaliteit en ondermijning zal oplossen”, zegt Nicole Zandee. Want net over de grens in België „is wiet dan nog steeds goud geld waard. Wie gaat die transporten begeleiden, van kwekerijen naar coffeeshops? De criminelen zullen een ander verdienmodel vinden. Het is een schijnoplossing.”

Van der Voort: „Er wordt zo af en toe gedaan alsof mannen die in coffeeshops werken allemaal nette zakenmensen zijn. Maar het zijn criminelen die bewust voor die wereld kiezen.”

De hoofdofficieren zien dat er sinds een aantal jaar wel wat verandert: het is mede dankzij de samenwerking bijvoorbeeld mogelijk om sneller en meer geld af te pakken van criminelen. Daarnaast zijn burgemeesters zich veel meer bewust van de problemen in het zuiden. Maar, zo zeggen ze, ze zouden zoveel meer willen doen. Van der Voort: „De capaciteit is gewoon beperkt, er zit een gat tussen wat we kunnen aanpakken en wat we willen aanpakken.”

Dus zien ze zich in het zuiden soms genoodzaakt een zaak eenvoudig te houden. Bijvoorbeeld: wel de mannen aanhouden die in een drugslab worden aangetroffen, maar minder onderzoek naar wie hun opdrachtgevers zijn. „We zijn soms gedwongen om te kiezen voor de ‘korte klap’”, zegt hoofdofficier Zandee. „En het is inderdaad zo dat je dan soms niet uitkomt bij de ‘grote’ jongens. Aan de andere kant denk ik dat je, door veel zaken op te pakken, de criminele industrie effectief verstoort en veel informatie verzamelt.”

Italiaanse maffia

Door criminele structuren dwars te zitten moet er ook in de maatschappij iets veranderen. „We zijn nu aan het kijken of we kunnen experimenteren met iets wat we kennen van de bestrijding van de Italiaanse maffia”, zegt Van der Voort. „Als we een huis in beslag nemen van een drugscrimineel, willen we dat teruggeven aan de maatschappij.” Dan kan het een buurthuis worden, bijvoorbeeld. „Zodat de omgeving van zo’n man ook het idee heeft dat de aanpak van de overheid voor hen wat oplevert.”

Want, zo zeggen de hoofdofficieren: als er een kans is om de misdaadcultuur in het zuiden te veranderen, dan is dit de weg. „De criminele families die actief waren toen ik dertig jaar geleden mijn carrière in Brabant begon, zijn er nog steeds”, zegt Nicole Zandee. „Maar ik heb wel het idee dat we nu als overheid aan het veranderen zijn. Het is een probleem van de maatschappij, dus moeten we het ook samen aanpakken.”