Cultuur

Interview

Interview

Elle-Marja (Lene Cecilia Sparrok), derde van links

‘Het was alsof we niet bestonden’

Amanda Kernell

In haar debuut Sami Blood legt de Zweedse regisseur Amanda Kernell de verborgen geschiedenis van het Sami-volk bloot. „Als tiener wilde ik geen moeilijke discussies.”

Bij de première van haar eerste film Sami Blood op het filmfestival van Venetië verscheen de Zweedse regisseur Amanda Kernell in de traditionele klederdracht van het van oorsprong nomadische volk uit Lapland. Toen ze opgroeide had ze dat nooit gedurfd. „Bij speciale gelegenheden droeg ik de kleding wel bij mijn familie, maar ik wilde absoluut niet dat mijn klasgenoten me zo zouden zien. Als tiener wilde ik absoluut niet in moeilijke discussies terechtkomen, en omdat wij geen andere huidskleur hebben dan de andere Zweden, hoeft niemand te weten dat je een Sami bent.”

Haar sterke debuutfilm, Sami Blood, gaat over de 14-jarige Elle-Marja: een puber die haar uiterste best doet om aan haar afkomst te ontsnappen, maar dat blijkt nagenoeg onmogelijk te zijn in het racistische Zweden van de jaren dertig. Kernell: „Toen ik zelf naar school ging, leerden we helemaal niets over onze geschiedenis en onze herkomst. Het is niet zozeer dat je in Zweden de hele tijd geconfronteerd wordt met negatieve stereotypen over de Sami, maar meer dat je nooit iets over onze geschiedenis hoorde, tenzij je een leraar had die toevallig geïnteresseerd was in het onderwerp.”

Racistische wetenschap

Elle-Marja wordt in de film onderworpen aan vernederende, racistische onderzoeken van de universiteit van Uppsala. Dat was inderdaad een centrum van raciale studies. „De Sami zijn daar onder meer onderworpen aan schedelmetingen, omdat ze een andere schedel en een ander brein zouden hebben dan de rest van de Zweden, en een onderontwikkelde, lagere fase van de evolutie zouden vertegenwoordigen. Dat had vervolgens ook invloed op de Zweedse politiek. Daardoor is het idee ontstaan dat de Sami niet voor zichzelf zouden kunnen zorgen, dat anderen dat voor hen zouden moeten doen. Er zijn in die tijd ook allerlei experimenten op Sami gedaan. Voor de schedelmeting die je in de film ziet, konden we een van de laatste authentieke meetinstrumenten uit die tijd gebruiken. Ook de naaktfotografie waaraan Elle-Marja wordt onderworpen is een authentiek detail. Proefpersonen moesten in negen verschillende houdingen gaan staan en werden zo gefotografeerd.”

Toen ze opgroeide kende Kernell verschillende verhalen over mensen van Sami-afkomst die daar niets meer van wilden weten. Ze hadden hun naam veranderd en hadden zelfs met hun familie gebroken. „In veel families is dat een open wond. Ik heb me altijd afgevraagd wat er precies met die mensen is gebeurd, waar al die woede en schaamte vandaan kwam. Soms is het zo dat de kinderen van zulke mensen helemaal niet weten, dat hun vader of moeder een Sami is.

„Ik vraag me af of het wel mogelijk is om echt een ander persoon te worden, of blijft het verleden je toch achtervolgen? Als je alle banden met je eigen geschiedenis en cultuur doorsnijdt, word je misschien steeds eenzamer. Of je komt in een soort grijs tussengebied terecht, waardoor je nergens meer bij hoort.”

Kolonisatie van de geest

Alle vooroordelen tegen het Sami-volk beïnvloedden ook hoe mensen naar zichzelf kijken. „Toen ik met de voorbereidingen voor de film bezig was, bedacht ik ineens: ben ik hier een film aan het maken over kolonisering van iemands geest? Dat is zo’n abstract onderwerp. Hoe kan ik dat in godsnaam in beelden vangen? Maar dat is wel waar de film over gaat. Ik wilde wel een heel fysieke film maken, met een bepaalde rauwheid; zeker geen educatieve, didactische film. Elle-Marja is zelf helemaal niet zo geïnteresseerd in de wereld waar ze vandaan komt, want dat is de wereld die ze al van jongs af aan kent. Ze is juist veel meer geïnteresseerd in de buitenwereld. Maar zonder er al te veel de nadruk op te leggen krijgt de kijker wel iets te zien van de wereld waar ze vandaan komt: het berglandschap, de kleding, de rendieren. Maar de film mocht niet op Frozen of op een plaatje op een ansichtkaart gaan lijken.”