Opinie

Rutte cs! Aanschouw onze aarde als een ruimtevaarder en formeer

Het politieke denken wordt volgens en geregeerd door kijkcijfers, kabinetsduur en koerswisselingen. De kunst is, zo drukken ze onze politici op het hart, om boven de wereld uit te stijgen en millennia vooruit te durven dromen.

Foto iStock

Waarde onderhandelaars, deze tijd vraagt om een weidse blik, een visie die reikt tot diep in de volgende eeuw. Om leiders met verbeelding die raad weten met de constante stroom veranderingen om ons heen, sommige traag en moeilijk zichtbaar, andere hysterisch over elkaar heen tuimelend: zelfrijdende auto’s, vluchtelingenstromen, een rammelend Europa, smeltende poolkappen. De wereld verandert sneller dan ooit en we missen een betekenisgevend kader.

Als het ongewisse al te dichtbij komt is onze reflex omdraaien en teruggrijpen naar een geïdealiseerd verleden. De angst voor wat er komt stagneert ons. We hebben als samenleving een nieuw vertrouwen nodig. In elkaar en in de toekomst die we nu vooral met angst en beven tegemoet zien. Toekomstdenken gaat niet over morgen maar over vandaag. Over een richting van denken en handelen. Hoe mooi zou het zijn als u deze zomer op een ochtend de stadhouderskamer uitstapt met een deltaplan 2.0. Een plan dat verder reikt dan een kabinetsperiode; een denkraam dat ons leidt naar de wereld waarin we onze achterkleinkinderen willen laten opgroeien. Mooi en ook zeer onwaarschijnlijk. Omdat dit het soort langetermijndenken vereist dat we nauwelijks nog gewend zijn.

Gissen is niet erg

Ons denken wordt nu eenmaal geregeerd door kijkcijfers, de nieuwscyclus, koerswisselingen, kwartaalverslagen en vierjarige kabinetsperiodes. Korte cycli die meer gemeen hebben met fast fashion dan met de langzame, krachtige golven van wetenschappelijk onderzoek, technologische ontwikkeling en klimaatverandering. Zelfs als we een visie weten te formuleren, is onze ruimte om deze aan de man te brengen steeds beperkter. Een tweet telt niet meer dan 140 karakters. Nauwelijks genoeg ruimte voor een simpel pastarecept. Laat staan voor een maatschappelijke toekomstvisie.

Wie durft er in zo’n klimaat uit de waan van de dag te stappen en met een verhaal te komen dat de werkelijkheid van de eeuwen beslaat?

En zelfs als u het durft, blijft er nog dat vervelende praktische probleem dat het toekomstdenken met zich meebrengt: dat wat er nog niet is valt niet te meten, te berekenen, te scannen of met sondes te verkennen. „All our projections fail to curve where it curves”, schrijft de Australische dichter Les Murray in zijn gedicht For the future. Ergens buigt de werkelijkheid uit zicht. Het is veiliger straks naar buiten te stappen met een rammelend vierjarenplannetje, losjes aan elkaar geknoopt met compromissen. Een voorzichtig geschuifel zijwaarts in het zicht van wie nu leeft (en stemt). Omdat het anders gissen wordt. Maar gissen is niet erg.

Sterker nog, als we een werkelijk nieuw en inspirerend verhaal willen is het een vereiste. U moet een zekere mate van niet weten toelaten in uw plannen. Een ruimte voor wat we ons niet kunnen voorstellen. Het langetermijndenken impliceert dat u de onzekerheid omarmt in plaats van bezweert. En ja, daar is behoorlijk wat politieke moed en inspiratie voor nodig. Gelukkig is er een beproefde methode om dit langetermijndenken te stimuleren: het overzichtseffect. Een effect dat optreedt bij mensen die vanuit het heelal naar de aarde kijken.

Klein, glanzend, weerloos

In de korte documentaire Overview, uit 2012, beschrijft een groep ruimtevaarders wat er met hen gebeurde op het moment dat ze onze planeet voor het eerst zagen zweven in de uitgestrekte duisternis. Klein, glanzend, weerloos, beschermd door niets dan een flinterdun laagje lucht. Het ontzag dat ze voelden toen ze de smalle lijn tussen dag en nacht over de aarde zagen schuiven, zagen hoe de bliksem door de wolken danst, alles stroomt en beweegt in het schijnsel van de zon die hangt in een inktzwart vacuüm. Behalve een gevoel voor poëzie hielden de ruimtevaarders er een nieuw besef van verbondenheid aan over. „Je ziet”, zegt een van hen, „in een oogopslag dat de hele planeet en alles wat daarop leeft in één enkel systeem beweegt. Het is een levend, ademend organisme waar we stuk voor stuk onderdeel van zijn.”

Het plotselinge overzicht op onze planeet bezorgde hen een diep gevoel van gedeelde verantwoordelijkheid. „Het gaat niet om het fixen van een politiek of economisch systeem”, zegt een andere astronaut in de film, „maar om een nieuw begrip van wie we zijn. Een nieuw verhaal, over samenhang en toekomst.”

Zweverige geklets van ruimtevaarders? Te ver van onze dagelijkse realiteit? Nou, nee. Feit is dat het lot van de planeet meer dan ooit in onze handen ligt. Dit ene enkele systeem is onze dagelijkse realiteit en elke geïsoleerde beslissing die u maakt, elk kleine compromis, elke alinea in het regeerakkoord heeft invloed op dat geheel.

Oefenen in uitzoomen

Het verdient aanbeveling uw onderhandelingstafel te verplaatsen naar het International Space Station. Met uitzicht op de blinkende blauwe knikker die we thuis noemen. Zodat u elke rookpauze opnieuw kunt zien hoe de wolken over de wereld trekken, hoe alles hier beweegt en stilstaat tegelijk, hoe we tegelijkertijd verbonden en verloren zijn in het grote lege niks. Een voortdurend overzichtseffect. U kunt niet met die tafel door de dampkring maar u kunt wel naar Noordwijk fietsen. Daar staat, pal achter het Europese ruimtevaartcentrum, de Space Expo. Een klein museum met onder andere een verzameling ruimte-foto’s. Foto’s van sterrenstelsels miljoenen lichtjaren van ons vandaan die het u gegarandeerd doen duizelen. Maar ook, in de museumwinkel, vijf piepkleine dia’s van de aarde vanuit de ruimte bezien die met behulp van een plastic lantaarntje kunnen worden geprojecteerd op de muur van de stadhouderskamer.

Waarschijnlijk kent u de foto’s wel, maar er is een verschil tussen kennen en kijken. En het gaat hier om dat laatste. Lichten uit. Adem in. Stoelen dichter bij elkaar. Laten we zeggen dat meneer Rutte het lantaarntje vast mag houden en op een seintje van steeds een andere lijsttrekker een dia door mag klikken. Misschien wil meneer Koolmees, onze favoriet, het citaat voorlezen van astronaut Scott Carpenter: „This planet is not terra firma. It’s a delicate flower and it must be taken care of. It’s lonely, it’s small, it’s isolated and there’s no resupply.” En dan in de duisternis van de kamer oefenen in uitzoomen.

Volgens schrijver, bioloog en toekomstdenker Stewart Brand kan het overzichtseffect namelijk ook bereikt worden met een foto en wat verbeeldingskracht. Hij liet in 1966 stapels buttons maken met de tekst ‘waarom hebben we nog geen foto van de aardbol gezien?’ Hij verkocht ze voor 25 dollar cent en hoopte op die manier de NASA te bewegen tot het vrijgeven van een satellietbeeld. Hij geloofde dat het een krachtig verbindend symbool zou zijn. Op 10 november 1967 kwam de langverwachte kleurenfoto binnen. Brand zette hem op de cover van de eerste Whole Earth Catalog, het door hemzelf opgerichte tijdschrift. Het iconische beeld was van grote invloed op het ontstaan van de milieubeweging zoals we die nu kennen. Lokaal denken werd mondiaal denken.

De vooravond van een omwenteling

De Whole Earth Catalog werd in zijn korte van bestaan een van de meest invloedrijke tijdschriften. Een conceptuele gereedschapskist waarmee je kon nadenken over schijnbaar geïsoleerde problemen vanuit een ‘gehele aarde’ raamwerk. In 1996 (of zoals Brand het noteert: 01996), richtte Brand de Long Now Foundation op, dat tegenwicht wil bieden aan de hedendaagse cultuur van versnelling en kortademigheid en langetermijndenken stimuleert.

Volgens de website kan de Long Now Foundation u helpen een collectieve verantwoordelijkheid te formuleren in het kader van de komende 10.000 jaar. Dat klinkt ver weg, maar dat is het niet. In Zweden groeit een eenzame Noorse spar die 9.550 jaar oud is. Brand onderscheidt zes verschillende snelheden in het beschavingssysteem. Pace layers, noemt hij ze. De buitenste laag is die van de mode, de grillen, de waan van de dag en de snelle veranderingen. De laag die het meeste aandacht krijgt. Daaronder zit de handel, dan de infrastructuur. De twee diepste lagen zijn, achtereenvolgens, cultuur en natuur. Lagen die te maken hebben met herinnering, integratie en stabiliteit. Als politici bevindt u zich volgens dit schema in het midden. De derde laag. Ingeklemd tussen de laatste mode en het trage groeien van een bos, met perfect zicht op de verschillende ritme’s waarin de geschiedenis zich voltrekt.

In deze laag dient u zowel mee te bewegen als rekenschap te geven. Dat betekent acute oplossingen bedenken voor een vluchtelingencrisis (hoeveel gymzalen, veldbedden) en inzien dat er altijd vluchtelingen waren en altijd zullen zijn. Dat wat wij nu een crisis noemen misschien gewoon het leven is en we voor die constante mensenstroom, nu eens hierheen, dan weer daarheen, een permanente plek zouden moeten vinden in onze maatschappijen.

U moet zich bemoeien met de pensioenen van vandaag maar u moet ons ook voorbereiden op een wereld waarin machines in staat zijn om zelf te leren. En vooral, vooral blijven zien hoe de secondes zich verhouden tot eeuwen en millennia. Meneer Rutte mag nu naar de volgende dia klikken.

We gaan ‘door een muizengaatje’ zei wetenschapper Robbert Dijkgraaf onlangs in deze krant, om daarna „in een enorm veel grotere kamer” terecht te komen. De vooravond van een omwenteling. Het is overal voelbaar. Een mondiale ingehouden adem. Meer dan snelle oplossingen hebben wij een wereld- en een mensbeeld nodig dat recht doet aan de gigantische verstrengeling van alles wat leeft en groeit. Mensen, bomen, machines, ideeën. Zodat wij met goede moed dat donkere muizengat in gaan, de grote vreemde kamer in.