Commentaar

Liedje van gelijkheid

Het Einde der Geschiedenis is vaak verkondigd. Maar nooit gekomen. Oude wetten van de geschiedenis verdwijnen zelden. Verderop in deze bijlage beschrijft Dirk Vlasblom zo’n haast satanische historische wet, die door de historicus Walter Scheidel is ontdekt. Wij moderne mensen dachten dat we vanaf de negentiende eeuw met vallen en opstaan de weg naar democratie, gelijkheid en rationaliteit ingeslagen hadden. Misschien, maar de prijs blijkt hoog. Scheidel laat zien dat achter die heerlijke opmars een motor draait van moord, doodslag en andere rampen. Alleen na een apocalyptische oorlog of pestepidemie blijkt de mensheid een tijdje de weg in te slaan naar meer gelijkheid. Daarna klinkt al vrij snel weer het standaardliedje van toenemende ongelijkheid. Allicht zijn er nuances – zo gaat dat in geschiedwetenschap. Maar Scheidels grote lijn past bij een groeiend besef dat álle grote beschavingen onvermijdelijk gegrondvest zijn op uitbuiting en ongelijkheid. Yuval Harari schreef er twee populaire boeken over en inzake recente ongelijkheid klinken luid de stemmen van Thomas Piketty en Branko Milanovic. Scheidels verhaal stemt des te somberder omdat wel duidelijk is dat we aan het einde van zo’n gelijkheidsperiode zitten. Want ja, de economie groeit weer, maar ook de kloof tussen arm en rijk. De geschiedenis marcheert, en wij moeten mee.

Er is een lichtpuntje. Hoe beter we dit soort grote mechanismen begrijpen, hoe beter we hun kracht kunnen verzwakken. Geschiedenis is geen natuurkunde en een gewaarschuwd mens telt voor twee.

Maar te hard ingrijpen leidt zéker tot ellende. Neem Vladimir Iljitsj Lenin, die in zijn beroemde brochure Wat te doen? (1902) concludeerde: ‘Wij kunnen niet vooruit gaan wanneer wij dit tijdvak niet definitief liquideren’.

We weten allemaal hoe dát Einde der Geschiedenis uitpakte, 100 jaar geleden.