Column

Catastrofe?

Bas Heijne schrijft elke week een column.

Een catastrophe, oordeelde een goede kennis van de Franse presidentskandidate Marine Le Pen over haar optreden in het debat met Emmanuel Macron. Le Pen was er met gestrekt been ingegaan, beledigingen, insinuaties, nepnieuws, hysterische hyberbolen – en werd achteraf tot verliezer van het debat verklaard, ook binnen haar eigen partij. Men begreep niet waarom Le Pen op het laatste moment haar zo zorgvuldig opgebouwde presidentiële imago aan flarden had geschoten – door zich op de valreep als onvervalste volksmenner te laten zien, en zelfs te hinten naar een bankrekening van Macron op Bahama’s – „of zoiets”. Onder haar getrouwen, meldt Le Monde, was het oordeel unaniem: „Wie voor haar is, zal op haar stemmen, maar de zwevende kiezers niet.”

In Frankrijk werd het optreden van Le Pen vreselijk ordi gevonden, zo helemaal niet presidentieel (de oude Le Pen, die haar officieel steunt: „Marine miste wellicht een zekere hauteur”), maar zo onbegrijpelijk als partijgenoten het doen voorkomen, is het niet: Le Pen deed gewoon een Wilders/Trump. Niks verbinden, niks boven de partijen staan, woede, verongelijkte woede, smalende woede en honende woede, alles natuurlijk uit naam van het volk. Dat was ook de draai die ze er zelf achteraf aan gaf: „Ik was daar aan tafel bij het debat de stem van het volk, die uiting gaf aan de woede van de zwijgende meerderheid.”

Een revolutionair is nu eenmaal geen democraat

Le Pens omstreden optreden legt mooi het dilemma van hedendaags ultrarechts bloot. Moet je de harde kern bedienen, die leeft op een dagelijks dieet van revolutionaire woede tegen het establishment en „regressief links”, vol van retoriek over patriotten, de dreigende ondergang van ons mooie avondland en de eindstrijd met de islam, vijandige microben in het lichaam van de samenleving, culturele auto-immuunziektes – en George Soros achter iedere boom? Of moet je jezelf presenteren als een burgerlijk-conservatieve tegenkracht binnen het systeem, die correcties op de idées reçues van de bestuurlijke elites voorstaat? Dat zijn twee gezichten. Een revolutionair is nu eenmaal geen democraat.

In de aanloop van de presidentsverkiezingen gaf Le Pen twee imitaties weg – eerst van de rechts-conservatieve gesneefde kandidaat Fillon, van wie ze een toespraak woordelijk plagieerde, en tijdens het debat de grove intimidaties en insinuaties van haar geestverwant Geert Wilders.

Overal zie je die tweespalt bij populistisch rechts. In Duitsland stelde Frauke Petry van de AfD dat wilde de partij ooit een rol van betekenis spelen, die extreemrechtse elementen zoals Björn Höcke opzij moest schuiven. Het resultaat was dat Petry zelf hardhandig opzij geschoven werd.

Wilders? Hetzelfde dilemma: wat op dat A4tje van hem stond is onverenigbaar met de rechtsstaat – en met de werkelijkheid – maar zijn extreme aanhang droomt er ’s nachts koortsig van in natte lakens. Maar zet hem ook buitenspel. Nu gokt hij op zijn gevoelige kant, met persoonlijke interviews en Snoetje en Pluisje, maar dat is allemaal nonsens. Wil hij nog eens op democratische wijze macht uitoefenen, dan zal hij moeten inbinden.

Het is inmiddels alweer een open deur om te stellen dat in de Franse presidentsverkiezingen twee wereldbeelden tegenover elkaar staan, voorstanders van een open en gesloten, een pluriforme en monoculturele samenleving en, mijn woorden, Verlichting en de Contra-Verlichting. Allemaal waar, maar er staat zondag ook nog iets anders tegenover elkaar.

Le Pen exploiteert het hedendaagse onbehagen, maar naarmate ze dichter bij de macht komt, begrijpt ze dat die woede zich niet goed laat vertalen tot realistisch beleid. Kijk naar haar gestuntel met de euro. Elan zonder realisme is een doodlopende weg, steeds meer kiezers hebben er genoeg van. Macron moet, precies omgekeerd, op zoek naar emotie en empathie in beleid dat al te snel technocratisch wordt. Het is nog steeds zoveel gemakkelijker, zoveel lekkerder, om je patriot te voelen dan – gaap – Europeaan.

Marine le Pen nam met haar agressieve toon tijdens het debat bewust een voorschot op haar verlies – als je het toch gaat afleggen, kun je maar beter radicaal verschillen van de winnaar. Ook na het debat scoort ze nog altijd tegen de veertig procent in de peilingen, ongekend hoog voor het Front National. Ze zal verliezen, maar is ook sterker geworden. Net als Wilders.

Alles, echt alles, hangt de komende jaren af van hoe stevig en geloofwaardig president Macron zal zijn, hoeveel nieuw elan hij in het zwaar depressieve Frankrijk en kwakkelende Europa zal weten op te wekken. Zijn overwinning betekent niet dat Le Pen verslagen is.