Column

Het gebeurt – eerst geleidelijk en dan plotseling

Iedereen wil graag speciaal zijn, omdat de gedachte om niet bijzonder te zijn ondraaglijk is. Maar als iedereen uitzonderlijk is, wordt de uitzondering norm en is het banaal om speciaal te zijn. Dan is het pas echt bijzonder om normaal te zijn. Iedereen wil graag dat dingen die gebeuren betekenis hebben, omdat de gedachte dat dat niet zo is, nog ondraaglijker is dan het besef doorsnee te zijn. Dus als een verre vriend belt terwijl je net aan hem zat te denken, is dat een bewijs voor het feit dat jij bijzonder bent en zijn telefoontje met de kracht van je gedachten hebt voorvoeld of afgedwongen. Desgewenst kun je daar nog aan toevoegen dat dit soort dingen jou heel vaak overkomt. Typisch is dat.

Ik dacht dat ik bijzonder was omdat ik de enige op aarde ben die deze telepathische superpowers moet ontberen en aan wie iets dergelijks nooit gebeurt, maar tot mijn spijt moet ik concluderen dat ik net zo banaal ben als het grote gros der uitzonderlijken. Wat wil het geval? Ik was The Sun Also Rises van Ernest Hemingway aan het lezen, een vroege roman uit 1926, volgens sommigen zijn beste werk, over ‘The Lost Generation’ van expats in Parijs die wanhopig trachten betekenis te verlenen aan het leven door bijzonder te zijn. Mijn oog viel op een mooi citaat. Mike vertelt Bill dat hij failliet is gegaan. Bill vraagt hoe dat kon gebeuren. ‘Op twee manieren,’ zegt Mike. ‘Eerst geleidelijk en toen plotseling.’

Ik heb het citaat overgeschreven met het idee het aan u voor te leggen op deze plek en daar mijn overweging aan toe te voegen dat veel dingen zo gaan, op twee manieren, eerst geleidelijk en dan plotseling. Zo gaan relaties uit. Veel meer valt er meestal niet over te zeggen, hoewel we geneigd zijn om er veel meer over te zeggen omdat we graag willen geloven dat de manier waarop onze relatie uitging uniek is en betekenisvol. Maar daarover wilde ik het niet hebben.

Eigenlijk wilde ik schrijven over het grootste gevaar dat onze democratie bedreigt en laten zien hoe het populisme, dat we ook fascisme kunnen noemen, aan de macht komt om de democratie op te heffen: eerst geleidelijk en dan plotseling. Het leek mij een gepast onderwerp in de week van Dodenherdenking en Bevrijdingsdag.

Maar toen las ik afgelopen dinsdag een artikel in deze krant in de rubriek met wetenschappelijke antwoorden op alledaagse vragen, dat ditmaal ging over de kwestie waarom schoenveters vanzelf losgaan. Over dit ‘catastrofale knoopfalen’ werd gezegd dat het als volgt plaatsvindt: ‘Gradually, then suddenly.’

Daarom verander ik het onderwerp van deze column en citeer ik Bassem Youssef, de Egyptische tv-komiek, die in de documentaire Tickling Giants terugblikt op de korte periode dat hij een satirisch programma kon maken voordat hem, eerst geleidelijk en toen plotseling, door de autoriteiten de mond werd gesnoerd. Hij zegt niet dat de geschiedenis zich herhaalt, maar dat zij een voorbeeld blijft van wat zou kunnen gebeuren. Hij bedoelt dat dat hoopvol is.