‘Fortuyn veranderde iets wezenlijks’

Herdenking

Vijftien jaar geleden werd Pim Fortuyn vermoord. Zijn partij Leefbaar Rotterdam is uitgegroeid tot een stabiele factor. „Zijn agenda is overgenomen.”

Deze zaterdag is een herdenking bij de sculptuur van Pim Fortuyn op de Pim Fortuynplaats. De politicus uit Rotterdam werd 6 mei 2002 doodgeschoten. Foto Jerry Lampen/ANP

Vijftien jaar na de moord op Pim Fortuyn voelt Joost Eerdmans zich met zijn partij Leefbaar Rotterdam nog steeds een buitenstaander. „De gevestigde orde lijkt nog maar weinig van Fortuyns waarschuwingen en aanbevelingen te hebben geleerd”, liet hij weten in de aanloop naar de herdenking van de sterfdag van zijn politieke leermeester, vandaag bij diens standbeeld bij de Korte Hoogstraat. Dat moet de ‘grootste herdenking ooit’ worden.

Maar behoort Leefbaar Rotterdam inmiddels niet zelf tot de gevestigde orde? De Leefbaren zitten voor de tweede keer als grootste partij in het college dat de stad bestuurt. Een grote verdienste, vindt historicus Albert Oosthoek. „Leefbaar heeft zich ontwikkeld tot stabiele partij, ook qua zetelaantal. Voor de stad Rotterdam is ze van blijvende betekenis gebleken. Dat is een groot verschil met de Lijst Pim Fortuyn (LPF) in de Tweede Kamer en in het kabinet.”

Oosthoek kreeg als historicus bij het Stadsarchief eind 2002 van burgemeester Ivo Opstelten (VVD) opdracht om het roerige politieke jaar te beschrijven. Hij schreef het boek Pim Fortuyn en Rotterdam op een moment dat het nog te vroeg was om een analyse van de gebeurtenissen te maken. Nu zegt hij: „De agenda van Fortuyn is overgenomen door de traditionele partijen, de PvdA voorop. Dat is misschien wel zijn belangrijkste erfenis: dat hij andere partijen in zijn richting heeft gekregen.”

Weerzin tegen gedogen

Politicoloog Rinus van Schendelen kan zich daarbij aansluiten. „Toen de PvdA in 2006 terug in het zadel kwam, en later in 2010 weer, is het beleid van het eerste college met Leefbaar vrijwel ongewijzigd voortgezet. Als jouw grootste opponent in twee termijnen in jouw spoor verder gaat, dan heb je iets wezenlijks veranderd.” Van Schendelen was als informateur en formateur nauw betrokken bij de vorming van dat eerste college in 2002. Hij was er zich toen al van bewust iets bijzonders mee te maken. „De val van de Rode Burcht was een breuk. Opeens marcheerden er met de Leefbaren gewone burgers het stadhuis in, die het kwamen overnemen. Het waren revolutionaire verkiezingen, een bewijs dat democratie heel radicaal kan uitpakken.”

Met zijn nadruk op veiligheid op straat, zijn weerzin tegen het gedogen van criminaliteit, en zijn vraagtekens bij de multiculturele samenleving, kreeg Fortuyn destijds een derde van de Rotterdammers achter zich. Het belangrijkste vond de leider van Leefbaar misschien nog wel dat er een andere bestuurscultuur zou komen, met meer directe democratie. Daar is minder van terechtgekomen, vindt Oosthoek. „Het woonreferendum bijvoorbeeld heeft als uitkomst dat mensen niet en masse naar de stembus gaan. Misschien is het een illusie, of het middel werkt niet.”

Als nieuwkomer, zonder historie, zonder medeplichtig te zijn aan politieke conventies, heeft Leefbaar altijd fris tegenover bestaande praktijken gestaan, zegt Van Schendelen. „Die frisheid hebben ze behouden, vind ik. Neem Marco Pastors met zijn Nationaal Programma Rotterdam-Zuid, die zit meer met corporaties, financiers, werkgevers en dergelijke aan tafel dan met ambtenaren. Het is een onorthodoxe aanpak die weliswaar niet alleen aan Leefbaar is toe te schrijven, maar die ik toch als een erfenis uit die periode zie.”

Fris of niet, onvermijdelijk is Leefbaar na vijftien jaar ingeburgerd in de Rotterdamse politiek

Fris of niet, onvermijdelijk is Leefbaar na vijftien jaar ingeburgerd in de Rotterdamse politiek. Dat biedt ruimte aan nieuwe buitenstaanders. De PVV heeft aangekondigd volgend jaar mee te doen aan de gemeenteraadsverkiezingen. Onderdeel zijn van de gevestigde orde wordt dan tegen je gebruikt, ondervindt wethouder Eerdmans, door Geert Wilders voor ‘slapjanus’ uitgemaakt, ‘die bij Aboutaleb op schoot zit’.

Ondanks de electorale concurrentie wordt binnen Leefbaar tamelijk laconiek naar de komst van de PVV uitgezien, weet Van Schendelen. Voor de interne verhoudingen zou die nog wel eens heilzaam kunnen werken. „Als de wat extremere aanhang overstapt, raakt Leefbaar wat dwarsliggers kwijt die nu de eenheid verstoren.”

Bovendien zou volgens Van Schendelen de deelname van Wilders’ partij goed kunnen uitpakken voor Eerdmans en de zijnen. „Uit onderzoek blijkt dat Leefbaar onder allochtonen een sluimerende steun geniet. Maar dan moet de partij af van de associatie met de PVV. In een tweestrijd kunnen ze meer afstand nemen van de radicale anti-moslimstandpunten van die partij.”