Recensie

Een powervrouw tussen de boeren

Edna Ferber (1885-1968)

Deze destijds bekroonde ‘plattelandsroman’ mag dan bijna een eeuw oud zijn, het blijft een verhaal dat thematisch – (on)voorwaardelijke moederliefde – de decennia overstijgt.

Edna Ferber Foto Dorothea Lange/Library of Congress

In 1924 verscheen So Big! van Edna Ferber. Zij won er de Pulitzer Prize mee. En ook nu, onder de titel Het purperen land en in een soepele vertaling, is de roman goed te lezen.

Selina Paeke, dochter van een beroepsgokker, is vanaf diens dood op zichzelf aangewezen. In het eind negentiende-eeuwse Chicago geen fortuinlijke positie als 19-jarige, ongehuwde vrouw. Er wordt voor haar een baan geregeld als onderwijzeres in het landelijke High Prairie. Geen punt, meent Selina, die indachtig haar vader besluit het leven als een groot avontuur te verwelkomen.

Dat valt tegen. Niet alleen omdat de boeren haar vreemd vinden, met haar oog voor de esthetiek van koolvelden, maar ook omdat het leven te ruig is voor haar mooie garderobe. Wat wil je: een meisje dat zich in de grote stad vergaapte aan extravaganza – die totaalvorm van toneel, muziek, dans en spektakel – moet nu ineens zelf een kachel aanmaken en meedraaien in een boerengezin. Toch lukt het haar. Ze trouwt een van de boeren en krijgt een zoon, Dirk. Als haar echtgenoot overlijdt komt ze er weer alleen voor te staan en besluit ze – de schande, als vrouw! – de boerderij te gaan rooien.

Dit klinkt als een recept voor een dramatische plattelandsgeschiedenis, en dat is het ook wel, maar omhooggetild door de intelligente humor waarmee Ferber het verhaal doorspekt. Bijvoorbeeld door twee dames die Selina als kind tijdelijk onder hun hoede hebben te beschrijven als ‘tot in ongelooflijk detail’ samenvallend ‘met het romancliché van de oude vrijster uit New England’, waarna een opsomming volgt vol van kille voorkamers en poezen zonder jongen. Fijn.

Je zou kunnen zeggen dat Selina, die als kind al ‘de dubbele vreugde die doorgaans aan een creatieve geest is voorbehouden’ kan ervaren, akelig perfect is: ondanks alle ontberingen blijft ze aantrekkelijk, ze is een feministe avant la lettre, ze is spitsvondig en behoudt haar culturele interesses, terwijl ze ook alles over landbouw leert. Karaktervast is ze ook: Ferber slaagt erin om een personage in omstandigheden die hemelsbreed van elkaar verschillen, toch herkenbaar te houden. Ze lijkt uit te gaan van de verwondering die Selina haar hele leven, in al die verschillende situaties, met zich meedraagt. Het is de verwondering van iemand die de luxe heeft gekend met dat vermogen op te groeien, en dat is wat Selina levenslang van de boeren om haar heen onderscheidt, in een roman die goeddeels draait om klasse- en standsverschillen tussen meer en minder self-made Americans.

De rimpels in Selina’s karakter mogen ontbreken, één grote barst vertoont ze (gelukkig) wel: een sluimerende, niet te genezen teleurstelling in haar zoon, die maar niet op de jongen wil gaan lijken die ze in haar tijd bij het boerengezin onder haar hoede nam: Roelf Pool. Zijn naam moet voor die arme Dirk als een vloek gaan klinken. Want hoewel Dirk rijk en succesvol wordt van de handel in obligaties (geheel uitgedokterd door zijn geldbeluste aanbidster, overigens, het zijn de vrouwen die in deze roman aan het roer staan), is boerenzoon Roelf Pool tegen de draad in een echte kunstenaar geworden. Ploeteren om een droom – welke droom dan ook – te bereiken: dat is Selina’s ideaal. Maar Dirk, een niksig figuur om wie het laatste deel van het boek nogal plotseling draait, heeft geen dromen. Hij waait een beetje met alle winden mee en dat doet ’m geen goed.

Er lijken naast een enorme liefde voor de schone kunsten, ook morele lessen uit Het purperen land op te stijgen: volg je hart. Arbeid verheft (meestal). Materialisme is ook niet alles. De huidige lezer kent die lesjes, hoe spitsvondig ook beschreven, al lang; die kan – de historische context terzijde – zich verwonderen over de onherstelbare breuk tussen moeder en zoon, en over het taboe van voorwaardelijke moederliefde. En dat is natuurlijk wat van deze ‘herontdekking’ een klassieker maakt; de thematiek overstijgt decennia en is in elke tijd anders te lezen, of je nu let op de historische wetenswaardigheden, de vooruitstrevende vrouw, het ploeteren voor een bestaan of de broze band tussen moeder en kind.