Mislukking is voor May ook een optie

Brexit-onderhandelingen

De emoties lopen steeds hoger op nu de Brexit-onderhandelingen over uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie eraan komen. Het lijkt zelfs alsof premier Theresa May daarop aanstuurt, nu ze ziet dat het erg moeilijk wordt.

Voorzitter van de Europese Commissie Jean-Claude Juncker vorige week op bezoek bij premier Theresa May. Foto Justin TALLIS/AFP

Brussel is er al maandenlang mee bezig: stevig dichttimmeren van de komende Brexit-onderhandelingen met richtlijnen en procedures. De schade die het Britse vertrek uit de EU onherroepelijk veroorzaakt, moet zoveel mogelijk worden beperkt. Een strak onderhandelingsproces helpt.

Maar wat als de tegenpartij niet meewerkt? Wat als de Britten het juist heel vuil willen spelen?

Het is een scenario waar niemand in Brussel graag aan denkt. Maar door een reeks uitspraken en beschuldigingen van de Britse premier Theresa May en haar Brexit-minister David Davis begint het zich wel op te dringen. Europees ‘president’ Donald Tusk riep donderdag op tot kalmte. „De Brexit-onderhandelingen zijn zo al ingewikkeld genoeg”, zei hij in een tweet. „Als emoties te hoog oplopen, zullen ze onmogelijk worden.” Maar wat nu als Londen daar bewust op aanstuurt?

Woensdag reageerde May heel fel op een persconferentie eerder die dag van Michel Barnier, de Brexit-onderhandelaar namens de EU. Wat had Barnier gezegd? Niks nieuws. Hij zei wat de EU al maanden zegt: dat Brexit hoe dan ook pijn gaat doen en de bij Britse Conservatieven populaire bewering dat het een succesverhaal kan worden helaas niet klopt. Barnier maakte glashelder wat voor Londen onacceptabel is: de EU zal de gehele Brexitprocedure dicteren. Alle Britse wensen, zoals een bliksemsnelle deal over de status van wederzijdse expats, zijn van tafel geveegd. De Britten beseffen: als zij het netjes spelen, raken ze in de verdrukking. Slechts een paar uur na Barnier begon May met de eerste guerrillastreken.

May beschuldigde de EU van inmenging in de onlangs door haar aangekondigde vervroegde verkiezingen. „Sommigen in Brussel willen niet dat deze onderhandelingen slagen”, zei ze, verwijzend naar lekken vanuit de Europese Commissie over het diner dat ze vorige week had met Commissievoorzitter Juncker. Daarin komt May naar voren als slecht voorbereid en out of touch met de werkelijkheid. „Ze leeft in een parallel universum”, zou Juncker hebben verzucht.

Wil May dat het gaat mislukken?

May doet inderdaad vaak alsof het Verenigd Koninkrijk na een Brexit niet de lasten zal hebben van de EU, wel de lusten. Waarom volhardt ze hierin, als het niet klopt? „Voor een politicus is dat niet verstandig”, zegt Fabian Zuleeg van denktank EPC (European Policy Centre).

„Tenzij, en dat is de zorg, ze gewoon wil dat de onderhandelingen mislukken, om de EU hiervan vervolgens de schuld te geven.”

Het is een scenario waar men rond Westminster rekening mee houdt. Als in het najaar duidelijk wordt dat uitzicht op een verdedigbare exit-deal hopeloos is, kan May de gesprekken staken. De Britten lopen weg, betalen geen euro en gokken erop het Verenigd Koninkrijk zo belangrijk is voor de EU dat die de resterende tijd tot maart 2019 gebruikt om tot een handelsverdrag te komen. „Als wij eenmaal eruit zijn, worden wij hun grootste externe markt’’, zei”, zei Brexit-minister David Davis . „Onze intentie is een overeenkomst te bereiken”, zei hij. „Maar wij moeten een alternatief hebben.” Keihard weglopen werkt in Europa, meent Davis. „Toen mevrouw Thatcher wegliep, kreeg zij de rebate”, de korting op de bijdrage aan de EU.

Elke deal zal May pijn doen

May zit in een lastige positie. Elke deal die ze met Brussel sluit, zal pijnlijk zijn. „Niets zal haar echt complimentjes opleveren”, zegt EU-historicus Peter Ludlow.

„Maar een mislukking van de onderhandelingen, onder het mom van ‘ik heb me verzet’ – dat zal er beter in gaan bij het Britse publiek, op de korte termijn althans.”

Lees ook het interview met oud-premier Tony Blair: ‘Europa gaat niet meer om vrede, maar om macht’

Ludlow verwijst ter illustratie naar de evacuatie van Duinkerken, in 1940, toen het in nauw gedreven Britse leger net wegkwam. „De Britten zijn dol op dat verhaal: de nederlaag die als een overwinning voelt, omdat we wisten te ontsnappen.” Het is een gevoel waar May volgens Ludlow nog vaker aan zal appelleren.

De Britse minister van Financiën speelt het ook hard. Philip Hammond stelde onlangs een handelsoorlog in het vooruitzicht als de onderhandelingen mislukken. De Britten zouden niet terugschrikken voor harde belastingconcurrentie en staatssteun voor cruciale bedrijfssectoren. De EU, opgericht om de vrede te bewaken, zou gedwongen worden tot een reactie, en gezien de sterk uiteenlopende belangen die lidstaten hebben ten aanzien van de Britten zou dat nog best lastig kunnen worden.

De EU aanvallen is voor May veilig. Die schreeuwt namelijk niet terug, in tegenstelling tot Labour. De indruk dat ze ruzie heeft met Juncker, komt May helemaal niet slecht uit, zo vlak voor lokale en landelijke verkiezingen. Juncker is gehaat bij de tabloids.

Als het bashen van de EU alleen verkiezingsstrategie is, dan is dat niet zonder gevaar. De geest is uit de fles. Krijgt May die er na de stembusgang van 9 juni weer in? Kan de EU-kritische May overtuigend de pragmatische May worden?

Of laat ze de onderhandelingen inderdaad niet gewoon liever klappen? „Zo’n strategie zou zeer schadelijk zijn”, zegt Zuleeg. „Maar de politieke verleiding om dit te doen kan best groot worden.” Temeer omdat May het partijbelang hoger lijkt te hebben zitten dan het landsbelang. Ludlow denkt vooralsnog dat May het níet doet.

„Ik denk niet dat een Britse regering zichzelf ervan kan overtuigen dat geen deal écht beter is. Uiteindelijk hebben de Britten meer te verliezen bij een mislukking.”