Recensie

Lenig schilder in de tijd van Luther en de godsdienststrijd

Beeldende kunst Schilder Lucas Cranach was nauw bevriend met Maarten Luther. Zijn bijbelinterpretaties steken bleekjes af bij zijn zwierige naakten en bontgeklede heldinnen.

Lucas Cranach de Oudere, Portret van een jongere vrouw, 1526. Foto Gunnar Heydenreich

Een plaats waarvan de bewoners leven aan de rand van de beschaving (in termino civilitatis). Zo karakteriseerde een van haar bekendste inwoners, Maarten Luther (1483-1546), de Duitse stad Wittenberg. Niettemin beschikte Wittenberg al in de eerste jaren van de zestiende eeuw over een eigen universiteit, waaraan Luther zelf hoogleraar was.

Het klimaat in Wittenberg waar aandacht bestond voor de kunsten en de wetenschappen en waar ruimte was voor de revolutionaire religieuze ideeën van de beroemde hervormer, was er geschapen door keurvorst Frederik III ‘de wijze’ van Saksen. Hij was een groot verzamelaar van kunst waarover hij onder meer correspondeerde met een collega-dwergstaatshoofd in Italië.

Aan markies Gianfrancesco II Gonzaga in Mantua schreef Frederik dat hij graag werken zou ontvangen van de beroemde schilder Andrea Mantegna, in ruil voor schilderijen van vergelijkbare kwaliteit. Het kan niet anders dan dat hij daarbij dacht aan zijn eigen hofschilder, Lucas Cranach (1472-1553). Aan diens werk wijdt Museum Kunst Palast in Düsseldorf een prachtige tentoonstelling.

Lucas, die ‘de oude’ wordt genoemd om hem te onderscheiden van zijn gelijknamige zoon die ook schilderde, was geboren in Cranach (tegenwoordig Kronach) in Beieren. Zijn vroegste bekende werken dateren uit de tijd dat hij in Wenen was – merkwaardig eigenlijk omdat hij toen al zo’n dertig jaar oud was. Ze tonen onder meer de opvallende manier waarop Lucas, net als andere schilders van de ‘Donauschool’ dat deden, het landschap een prominente plaats in de voorstelling geeft.

Een paneel waarop de boetvaardige heilige Hiëronymus zijn ontblote borst kastijdt met een steen in de ene hand en met de andere de haren uit zijn baard lijkt te trekken, is voor meer dan de helft gevuld met sappige vegetatie en ietwat drellerig neerhangend gebladerte.

Antieke sculptuur

Lucas Cranach de Oudere, Venus en Cupido, 1509. Foto Gunnar Heydenreich

De veelzijdigheid van Cranachs werk treedt pas goed aan het licht nadat hij in 1506 in dienst trad van de ambitieuze keurvorst Frederik, en later diens broer en opvolger Johan. Samen met zijn productieve atelier leverde Lucas Cranach een stroom van schilderijen en prenten. Met ongeveer tweehonderd stuks geeft de tentoonstelling er een representatief overzicht van, met bruiklenen van collecties over de hele wereld.

Zo schilderde Cranach portretten van leden van de lokale adel en burgerij, en in houtsneden leverde hij titelbladen en illustraties van de boeken van wetenschappers van de universiteit. Aan de klassieke mythologie ontleende thema’s weerspiegelen het klimaat van geleerdheid en renaissance humanisme.

Een mooi voorbeeld daarvan is het meer dan levensgrote schilderij uit 1509, met een staande, naakte Venus vergezeld van het jongetje Cupido. De bevallige vrouwenfiguur verraadt Cranachs ambitie zich te meten met voorbeelden van antieke sculptuur. Die zal hij indirect hebben leren kennen via prenten van Albrecht Dürer en Italiaanse kunstenaars zoals Jacopo de’ Barbari.

Persoonlijke relatie

2017 is het vijfhonderdste herdenkingsjaar van de publicatie van Maarten Luthers beroemde 95 stellingen tegen de uitwassen van de katholieke kerk. Het ligt dan ook voor de hand dat de expositie de persoonlijke relatie tussen Cranach en de hervormer benadrukt. In Wittenberg raakten ze nauw bevriend, en een bewijs daarvan zijn twee wonderschone, ronde busteportretjes van een decimeter doorsnee die de schilder maakte van Luther en diens vrouw Katharina von Bora (1525). Het schandaleuze huwelijk tussen de voormalige augustijner monnik Luther met een uitgetreden non vond in Cranachs uitbeelding een zekere rechtvaardiging die ook dienst deed in de protestantse propaganda.

Een fascinerend aspect van het werk van Lucas Cranach is dan ook zijn klaarblijkelijke lenigheid in religieuze kwesties. Zijn vorstelijke broodheer is zijn hele leven fervent katholiek gebleven, net als waarschijnlijk menig ander opdrachtgever. Voor hen maakte de schilder zoete Madonna’s, en voorstellingen van ascetische heiligen en de lijdende Christus.

Voor de kathedraal van Praag maakte Lucas Cranach een groot altaarstuk met de tronende Maria met kind omringd door louter vrouwelijke heiligen. Het werk raakte later zwaar beschadigd en de vijf overgebleven fragmenten die tegenwoordig worden bewaard in evenzoveel collecties zijn voor de gelegenheid gerestaureerd en in een reconstructie samengebracht.

Pablo Picasso, Venus en Cupido, 1949. Foto Volker Naumann

Na de reformatie legde Cranach zich met evenveel gemak toe op vaak figurenrijke voorstellingen van vertellende episodes uit het Heilige Schrift. Die wist zijn lutherse clientèle op waarde te schatten. Expliciet reformatorisch is een schilderij dat op allegorische wijze de Bijbelinterpretatie van Luther toont, met in het midden een naakte mens als handenwringende, onzekere zondaar, die door Johannes de Doper gewezen moet worden op Christus’ kruisdood en wederopstanding, en daardoor op de genade en verlossing die Christus kan bieden.

Hoe interessant ze inhoudelijk ook zijn, toch steken deze werken met hun vaak wat onoverzichtelijke composities en soms popperige figuurtjes wat bleekjes af bij Cranachs zwierige naakten, bontgeklede heldinnen als Salome en Lucretia uit respectievelijk de Bijbelse en klassieke traditie, of bijvoorbeeld zijn gedetailleerde uitbeelding van de Verzoeking van de heilige Antonius waarin de beklagenswaardige man Gods door een groepje angstaanjagende monsters de lucht in wordt gevoerd.

Dat verschil in Cranachs werk zagen moderne kunstenaars ook: de expositie sluit af met een parade van ongeveer veertig werken van twintigste-eeuwse en hedendaagse kunstenaars. Met usual suspects Warhol en Picasso voorop, laten ze zien dat de latere waardering voor Cranach vooral is gebaseerd op diens blote vrouwen en portretten van jongedames met breedgerande hoeden.