Opinie

Een onthutsende schreeuwpartij

De beste grap over de Franse verkiezingen die de ronde doet is een foto van een strenge Sigmund Freud die zegt: „In Frankrijk een zeer oedipale tweede ronde, zij die haar vader vermoordde tegen hem die met zijn moeder trouwde.”

Het tv-duel woensdagavond bracht niet de catharsis van een Griekse tragedie, maar theatraal was het zeker, de woordenstrijd tussen finalisten Marine Le Pen (die papa Jean-Marie royeerde) en Emmanuel Macron (die zijn 24 jaar oudere toneeljuf huwde). Een onthutsende schreeuwpartij waarbij de debatleiding alle regie verloor. Commentatoren waren verbijsterd over de agressie: is dit hoe pretendenten voor het hoogste staatsambt de degens kruisen?

FN-voorvrouw Le Pen ging als straatvechtster tekeer, liet elke aanspraak op presidentiële allure vallen en zakte inhoudelijk door het ijs. Zo verkocht ze prietpraat over een vertrek uit de euro door te zeggen dat „gewone Fransen” met de Franse frank zouden betalen en „grote bedrijven en centrale banken” met de euro – een systeem dat nooit bestond of zou kunnen bestaan. Haar schampere lach op al zijn voorstellen was aan het einde van de avond uitgewerkt. Wel scoorde Le Pen met de vileine oneliner dat Frankrijk hoe dan ook door een vrouw zal worden geleid, door haarzelf of madame Merkel. Macron bleef rustig zijn punten maken, maar haalde meermaals snoeihard uit naar haar onkunde, noemde haar partij een „parasiet op het systeem” en klonk soms te bijdehand, teken van de door critici gewraakte „technocratische arrogantie” van de establishment-kandidaat.

Toch is met deze krachtmeting de campagne voorbij. Beide kandidaten gedroegen zich naar hun toekomstige rol. Na het tv-debat wijzigden de peilingen niet; waarschijnlijk wint Macron zondag met circa 60 tegen 40 procent. Hij gaat regeren, terwijl zij zich positioneerde als leider van de oppositie. Na de eerste ronde op 23 april (en Macrons blunder van een voorbarig feestje) kon Le Pen enkele dagen hopen op de overwinning, als vertolkster van een bij de helft van de Franse kiezers levende onvrede over migratie, globalisering en Europa. Zondag zullen inderdaad miljoenen mensen méér op haar nationalistisch programma stemmen dan twee weken terug, maar geen meerderheid. Haar strategie om het Front National van extreem-rechtse reuk te ontdoen bracht haar ver maar niet over de streep. Beslissend is dat de kiezers op uiterst links – de 19 procent uit de eerste ronde van anti-kapitalist Jean-Luc Mélenchon – slechts beperkt naar haar overstappen. Een verschil met de Amerikaanse presidentsverkiezing vorig jaar, waarin teleurgestelde fans van Bernie Sanders een lange neus maakten naar de Democratische elite-kandidaat Clinton en Trump het Witte Huis in hielpen. Hoewel de verbitterde Mélenchon geen positief stemadvies voor Macron over zijn lippen kreeg en veel van zijn kiezers zullen thuisblijven of blanco stemmen, blijft voor een groot deel van links Frankrijk de overstap naar extreem-rechts (nog) een brug te ver. Het hielp de laatste dagen dat gezaghebbende linkse stemmen, zoals Mediapart-directeur Edwy Plénel, het zwijgen van hun held Mélenchon afvielen. Het argument: met Macron is ten minste de democratische rechtsstaat gewaarborgd waarin we zijn ideeën kunnen bestrijden, met Le Pen is de democratische ruimte zelf in gevaar.

Voor Macron is de vraag hoe hij de dynamiek kan laten voortduren. Hij wint zondag dankzij de stemmen tegen Le Pen. Dat geeft hem nog geen meerderheid voor zijn eigen programma, dat in pure vorm slechts een kwart van de kiezers bevalt. Die meerderheid wil hij verdienen in de parlementsverkiezingen van juni – bijgenaamd ‘de derde ronde’. Linksom of rechtsom: op de nieuwe man rust vanaf 8 mei de verantwoordelijkheid te slagen – voor alle Fransen.

Luuk van Middelaar is politiek filosoof en hoogleraar Europees recht en EU-studies (Leiden, Louvain-la-Neuve).