De Noordzeeboerderij oogst wier

Offshore Zeewieroogst Voor de kust van Scheveningen werd deze week voor het eerst machinaal zeewier geoogst. Zeewier heeft de toekomst, maar Noordzeewier is nog lang niet rendabel.

Medewerkers van de Noordzeeboerderij oogsten zeewier, 15 kilometer voor de kust van Scheveningen. Foto Sacha Grootjans/HH

Marcel Schuttelaar staat in zijn zeilpak op het dek van de Rotterdam, 15 kilometer voor de kust van Scheveningen. Alsof hij een enorme vis heeft gevangen, zo houdt hij een slijmerige, brede sliert zeewier tussen beide handen omhoog. „Wel anderhalve meter!” Schuttelaar is opgetogen en misschien ook wel opgelucht. Op deze miezerige dinsdag in mei is het voor het eerst gelukt op volle zee machinaal zeewier te oogsten. Zo’n tachtig meter lijn vol lange lappen zeewier, vrijwel ongeschonden, stevig als landbouwplastic.

Schuttelaar, hij was medeoprichter van fairtradekeurmerk Max Havelaar en eigenaar van een adviesbureau, is mede-initiatiefnemer van de Noordzeeboerderij. Maar hem boer noemen, zou een te romantische voorstelling van zaken zijn. Deze boerderij is vooral een platform, aanjager van de nog piepkleine zeewiersector in Nederland. Stichting Noordzeeboerderij (met dit jaar een begroting van 250.000 euro) brengt grote en kleine bedrijven, financiers, wetenschappers en overheden bij elkaar, in de hoop dat de commerciële Noordzeewier ooit welig tiert. De beperkte oogst van vandaag zal dan ook nog niet als wakame in de winkel komen te liggen; de meer dan honderd kilo wordt verdeeld onder de participanten van dit project en zal onderzocht worden op samenstelling en kwaliteit.

Foto Martine Kamsma

Nederland telt maar een paar commerciële zeewiertelers, zoals Zeewaar in de Oosterschelde en Waddenwier, dat op Texel aan land in bassins teelt. De Nederlandse productie is onzichtbaar in het licht van de wereldmarkt. Jaarlijks wordt wereldwijd meer dan 27 miljoen ton zeewier geproduceerd, vooral in Azië. Zeewaar, de grootste zeewierteler in Nederland, produceert hooguit 10.000 kilo per jaar, hoeveel Nederland in totaal produceert is niet bekend. Wel wordt de potentie van zeewier als duurzame, gezonde voeding gezien: het ministerie van Economische Zaken verstrekte Wageningen University & Research in april 5 miljoen euro voor een innovatieprogramma, waarbij Noordzeeboerderij voor 80.000 euro per jaar op de begroting staat.

Nieuwe machines

De oogst van dinsdag kun je zien als een wortel voor iedereen die iets in zeewier ziet: kijk, het kan! Het kan beter, maar het kan! Investeer in de toekomst! Op het dek van het schip van de Kustwacht staan ook mensen van maritieme bedrijven zoals IHC, om met nieuw ontwikkelde machines het zeewier aan boord te halen en meteen te snijden, wassen, verpakken en in te vriezen. Verder een onderzoeker van Hortimare, dat zeewieren veredelt en ontwikkelt. Te gast is ook een geïnteresseerde uienzaadveredelaar, hij glundert als hij bedenkt wat er te winnen valt in deze pionierende sector.

Zeewier is beloftevol als eiwitrijke voeding voor de groeiende wereldbevolking, als verdikkingsmiddel, als ingrediënt voor cosmetica en farmaceutica, volgens sommigen zelfs als biobrandstof. Maar het kent ook nadelen. Het suikerwier dat hier in oktober is gezaaid, kan nog maar een keer per jaar geoogst worden. Welke zaden de beste wieren maken, die bestand zijn tegen getijden, stromingen, hoge golven en hongerige vissen, en of je suikerwier met andere gewassen kunt afwisselen – daar valt nog een wereld te onderzoeken.

Hetzelfde geldt voor de techniek. Hoe kun je in de toekomst kilometers lijnen in zee hangen en ze op hun plek houden? Hoe haal je die lijnen binnen zonder dat alles in de knoop raakt – zoals nu nog gebeurt? Hoe krijg je de snijmachines net zo efficiënt als een heggenschaar?

En vooral: kan dit experiment worden opgeschaald? Kan het zo groot en efficiënt worden dat bij windparken winstgevende zeewierboerderijen kunnen draaien? Dan kan het zeewier ook helpen de kracht van de golven te breken en het wegspoelen van zand rond de fundering tegen te gaan. Het zijn verre horizonten die op volle zee ineens dichterbij lijken te komen.

Een korte impressie van deze oogst, door fotograaf Stefan Segers:

Het is niet zo moeilijk om de pret te drukken. Als je weet dat in Azië, waar op niet-duurzame wijze en met goedkope arbeidskrachten een opbrengst van soms wel 185 ton vers zeewier per hectare per jaar wordt gehaald, kan de moed je in de schoenen zinken. „Uit internationale analyses blijkt dat 20 à 30 ton voor Nederland een realistischer doel is”, volgens Rebecca Wiering, één van de oprichters van Zeewaar. In de beschutte Oosterschelde, waar de omstandigheden veel vriendelijker zijn dan op de Noordzee, oogst Zeewaar nu in een jaar zo’n 10.000 kilo per 1.400 vierkante meter. „Op volle zee zal dat moeilijker zijn.”

En dan de prijzen. De kostprijs van een kilo gedroogd Nederlands zeewier, gemaakt om te kunnen eten, is nu nog 75 à 100 euro. Terwijl zeewier op de wereldmarkt ook voor 50 cent wordt verkocht. Daarom is het gewas in Nederland eigenlijk alleen commercieel interessant als je er hoogwaardige – dure – producten van maakt, zoals vlokken die als luxe smaakmaker door de sla gaan. Zeewaar zal naar verwachting volgend jaar voor het eerst zelfstandig winst maken.

Foto Martine Kamsma

Onderzoekers in Wageningen kwamen vorig jaar tot de conclusie: de kosten voor zeewierteelt in de Noordzee zijn momenteel hoger dan de verkoopprijs. En of de toegevoegde milieuwaarde, bijvoorbeeld als hulpje voor het ecosysteem rond windmolens, groot genoeg is, staat ook nog niet vast.

Grof geschut

Of de toekomst van zeewier in de Noordzee ligt, vraagt ook Wiering zich af. „Moeten die boerderijen groot zijn? Er is in de Oosterschelde, en andere beschutte gebieden, nog genoeg ruimte. Een perceel moet groot genoeg zijn om te renderen, maar klein genoeg om het ecosysteem in balans te houden. Grootschalige machinale oogst is misschien wel te grof geschut voor zeewier.”

De snijmachine die dinsdag nog op het dek van de Rotterdam staat, gaat komend weekend naar de Deense Faeröer Eilanden, daar is Europa’s grootste zeewierboerderij geïnteresseerd in machinaal oogsten. Later gaat ook Zeewaar het apparaat nog testen. Zo wordt ook internationaal kennis uitgewisseld.

Voor de kust van Scheveningen gaan de lijnen met half afgesneden slierten weer terug de zee in. Misschien groeien ze nog aan. Misschien niet. Het is het proberen waard.

Eerder werd in dit artikel vermeld dat Zeewaar 3.000 kilo zeewier per hectare oogst. Dat is aangepast naar 10.000 kilo per 1.400 vierkante meter.