Recensie

‘Bevroren’ beelden wekken vergeten genocide tot leven

In the Crosswind vertaalt het gevoel dat de tijd tot stilstand is gekomen, in verbluffende tableaux vivants met soms wel honderden figuranten per shot.

De oorlogsdagboeken van de Estse Erna Tamm (Laura Peterson) inspireerden tot het gedurfde debuut In the Crosswind.

Het lijkt zo’n simpele uitspraak: het gevoel dat ‘de tijd stilstond’. We kennen het allemaal. En het was precies dat zinnetje in de oorlogsdagboeken van de Estse Erna Tamm dat regisseur Martti Helde inspireerde tot een van de meest gedurfde debuten van de afgelopen tijd. Want hoe verbeeld je dat gevoel dat de tijd tot stilstand is gekomen? In een medium van bewegende beelden?

Die dissociatie tussen plaats en ruime die ze beschrijft, is in het in monochrome zwart-wit tinten geschoten In the Crosswind vertaald in verbluffende tableaux vivants. Eerst bezetten de Duitsers en de Russen in 1940 in het kader van het Molotov-Ribbentroppact haar land, vestigen een terreurregime en voeren een jaar later tienduizenden inwoners van de Baltische staten weg naar Siberië.

Levende mensen, soms wel honderden figuranten per shot, zijn bevroren in tijd en ruimte. Als Erna en haar man in het kader van grootscheepse etnische zuiveringen – een vergeten genocide, ook bekend als de Sovjet-Holocaust – naar een Siberisch werkkamp worden gedeporteerd en van elkaar worden gescheiden, houdt ze in haar dagboeken en brieven de herinneringen aan hem en haar moederland levend.

Elk shot is een scène, een wereld van pijn en gemis, een driedimensionale kijkdoos gebeiteld in de peilloze diepten van het witte doek. De schitterende voice-over, het lichtjes desoriënterende sounddesign, en die volstrekt eigenzinnige stijl, waarin een oogopslag of een wapperend gordijn soms nog de enige bewegingen in een verlamde wereld zijn – Helde heeft een uitgekiende mix tussen film en fotografie gevonden. Het werkt perfect in combinatie met zijn vragen rondom trauma en herinnering, die nooit de tedere kwetsbaarheid van het moment uit het oog verliezen.