Column

Zelfredzaamheid is niet iedereen gegund

Ik ben dol op neologismen, vooral als ze deugen – en dus neem ik hierbij plechtig doenvermogen in gebruik, deze week gemunt in het WRR-rapport ‘Weten is nog geen Doen’. Met als advies dat iedere handhaver (en dus politicus) zijn beeld van de burger als immer handelingsbekwaam moet aanpassen.

De volwassen burger wordt door de overheid nu in beginsel behandeld als een volledig rationele, gebalanceerde persoon die de wet kent, begrijpt en aan alle gedragseisen kan voldoen. Ideaal geprogrammeerd op digitale handhaving door boetecomputers, alert en geïnteresseerd in iedere overheidsbrief, in staat om op de juiste website alle vragen tijdig van het goede vinkje te voorzien. Degene die dat niet doet, is in dit ijzeren overheidsparadigma een calculerende burger annex oplichter – een digitale goed/fout opvatting die Kamerbreed wordt samengevat in de term ‘hard aanpakken’, waarna verder ook nergens meer over hoeft te worden nagedacht.

De volwassen burger wordt door de overheid nu in beginsel behandeld als een volledig rationele, gebalanceerde persoon die de wet kent

De vorige Nationale Ombudsman placht daar jarenlang tegen in te brengen dat uit de fraudecijfers steeds blijkt „dat 98 procent van de burgers deugt” en dus juist helemaal niet hoeft te worden bejegend als aspirant oplichter. Maar dat past dus niet in het mensbeeld. Het leidt tot een overdaad aan bureaucratische controlemaatregelen, geproduceerd door een verkokerde overheid, geënt op kwade trouw. Inmiddels zijn bij de meest flagrante valkuilen, vooral in de sociale zekerheid de scherpe kantjes er wat vanaf gevijld. Maar het uitgangspunt blijft: u wordt geacht de wet te kennen. De WRR voegt er nu aan toe dat de burger ook iets met die wet ‘moet kùnnen’. En dat is toch iets anders.

Twee weken geleden schreef ik hier nog over het boete-stapelen bij houders van vergeten of verloren kentekens, de meedogenloze flitspalen, de OV-kaart voor studenten die stilletjes in een financiële maagzweer verandert. Al die arrangementen houden geen rekening met normale menselijke tekortkomingen. Die komen niet alleen voor bij kwetsbare mensen, met een lager IQ of opleiding – maar u en ik, de hoger opgeleide gewone mens, zijn ook niet perfect. Bij baanverlies, echtscheiding, rouw, ziekte, burn-out en stress vermindert ook ons ‘doenvermogen’ – de capaciteit om gedachten, emoties of gedrag te beheersen. Ook ‘wij’ openen de post wel eens een poosje niet, leven ongezond, drinken iets te veel of gooien er met de pet naar. Omdat we even niet anders kunnen of willen. Of het ‘niet opbrengen’.

Temperament, zelfcontrole en overtuiging spelen een belangrijke rol bij zelfredzaamheid – niet iedereen is er gelijk mee bedeeld en te trainen valt het nauwelijks. Net als bij intelligentie is er een erfelijke component; de conclusie is dat niet iedereen dezelfde aanleg heeft voor zelfredzaamheid. Sommigen hebben minder zelfcontrole en een vermijdend karakter; anderen kunnen overvoerd raken met tegenslagen en tijdelijk minder competent zijn. Mentale vermogens in een mensenleven blijken variabel en overigens van begin af aan ook nog ongelijk verdeeld.

Temperament, zelfcontrole en overtuiging spelen een belangrijke rol bij zelfredzaamheid – niet iedereen is er gelijk mee bedeeld en te trainen valt het nauwelijks

Dat moet gevolgen hebben voor het sociale contract tussen burger en overheid. „Burgers moeten er op kunnen vertrouwen dat de overheid hun niet over de rand duwt en dat momenten van onoplettendheid en mentale zwakte niet direct ingrijpende gevolgen hebben”, schrijft de WRR in het meest pregnante zinnetje in het hele rapport.

Dat betekent dat eigen verantwoordelijkheid en ‘zelf kiezen’ als gietijzeren maatstaf voor beleid tekortschieten. De menselijke realiteit is anders, rommeliger. De overheid houdt ook nergens bij wat er aan keuzes, verleidingen en acties in totaal op de burger afkomt. De overheid gedraagt zich alsof de burger een ‘onuitputtelijk mentaal budget’ heeft.

Bestuurlijk is de aanbeveling om het aantal keuzes te verminderen, met standaardopties te werken, actief verleidingen verminderen – of het nu om alcohol, drugs, goedkoop krediet, vrij reizen of de zorgtoeslag gaat. Wie even geen keuze kan maken dient er een toebedeeld te krijgen – de veiligste. Anders gezegd: neem het menselijk tekort serieus. Als iets dat erbij hoort en niet per definitie strafbaar is, laakbaar of beboetbaar.

De auteur is juridisch commentator. Facebook: nrcrecht