Hoe de eigen ‘cao-politie’ de FNV nieuw vuur moet geven

Vakbondsmacht

Eind 2011 werd de FNV verscheurd door interne ruzie, nu leeft het zelfvertrouwen op. Een symbool daarvan is het Team Handhaving en Naleving. Hoe werkt deze ‘cao-politie’?

Masja Zwart (links) is een van de twintig medewerkers van het Team Handhaving en Naleving FNV. Foto’s Reyer Boxem

Een van de aanwezige ijzervlechters weet niet voor welk bedrijf hij eigenlijk werkt. Andere mannen op de bouwplaats staan als zelfstandige zonder personeel te boek, maar blijken weinig of geen zelfstandige bevoegdheden te hebben. Een van hen vertelt dat het uurloon van 19 euro dat hij mag vragen, door de baas van het uitzendbureau is bepaald. Dat bureau regelt ook zijn werk, zoals deze klus. Het is zwaar werk. De ijzervlechters leggen letterlijk de basis voor nieuwe gebouwen, of wegen of, zoals hier, een aquaduct in Friesland.

Ze doen hun verhaal over de werkomstandigheden, de organisatie en de aansturing op de bouwplaats aan een arbeidsinspecteur van de Inspectie SZW, dat is de controle-afdeling van het ministerie van Sociale Zaken. Het onderzoek op de bouwplaats én in de administraties van de betrokken bedrijven gebeurt op verzoek van de FNV. De vakbond heeft in 2014 een groep medewerkers vrijgemaakt die zich specifiek richten op het onderzoeken en bestrijden van overtredingen van de cao’s die de bond met werkgevers afsluit. Team Handhaving en Naleving FNV, heten ze officieel. Ze begonnen met twaalf, nu zijn ze met twintig. Intern staan ze ook bekend als de ‘cao-politie’. Een van hen is Masja Zwart (1971), die bij de FNV als uitzendkracht binnenkwam op de afdeling kaderscholing. Al snel ging ze aan de slag als bestuurder in Friesland en Groningen: het ‘rode Noorden’.

Ze kreeg haar vuurdoop in de controle op de cao’s en arbeidsomstandigheden in de Eemshaven, waar RWE en Nuon tussen 2009 en 2014 energiecentrales lieten bouwen. Daar werkten duizenden mensen, tientallen nationaliteiten, onder een ratjetoe aan arbeidscontracten. „Sommigen hadden zelfs geen contract, het was een soort… ja, een soort wildwest”, vertelt Zwart in het deze week verschenen boek De vuist van de vakbond.

Bij de bouwprojecten in de Eemshaven zag Zwart de schaduwkanten van de Europese arbeidsmigratie: schimmige uitzendbureautjes, onderbetaling en verdringing van Nederlandse werknemers die op basis van Nederlandse cao’s werkten. In de Eemshaven liep ze ook ijzervlechters tegen het lijf. „Wij hebben het over het verkorten van de werkweek en deze mensen werkten twaalf uur per dag. Zonder loonstrookjes. Ze verdienden iets van 9 euro per uur, dat was 4 euro onder het laagste cao-loon.”

Misstanden

In de oprichting van het Team Handhaving en Naleving komen twee trends samen: de arbeidsmarkt met z’n doorgeschoten flexibilisering en misstanden én de vernieuwing van de FNV als sociaal-economische machtsfactor.

De oprichting van het team is een bijna rechtstreeks gevolg van de crisis die de FNV in de loop van 2011 bijna verscheurde. De twee grootste bonden binnen de toenmalige vakcentrale stonden tegenover voorzitter Agnes Jongerius. De inzet van het conflict was een akkoord over nieuwe pensioenen, inclusief een stapsgewijze verhoging van de AOW-leeftijd naar 66 jaar in 2020.

In een zelfhulpsessie in Dalfsen begin december 2011 beloofden de voorzitters van de (toen) negentien verschillende bonden en het FNV-bestuur elkaar een nieuwe organisatievorm met nieuwe werkwijze. De grote bonden hieven zich vervolgens op en koersten af op een Nieuwe Vakbeweging, de DNV. Die moest werknemers en zzp’ers organiseren in hun sectoren, op basis van beroep of vakmanschap. De hoofdrolspelers uit het conflict maakten plaats voor nieuwe gezichten.

De naam de Nieuwe Vakbeweging was geen lang leven beschoren. Ton Heerts herstelde na zijn benoeming op 23 juni 2012 als interim-voorzitter de vertrouwde naam FNV snel in ere.

Door de opheffing van de scheidslijnen tussen de oude grote bonden krijgt de FNV een breder draagvlak en meer geld voor nieuwe projecten. Een daarvan is het onderzoeken en aanpakken van uitwassen op de arbeidsmarkt.

In april 2013 sluit Heerts vanuit een dan nog verdeelde en verzwakte vakbond een sociaal akkoord met werkgeversorganisatie VNO-NCW en het kabinet-Rutte II. De werkgevers en kabinet zien het als een blijk van vertrouwen in overleg en het poldermodel. De werkgevers zijn al jaren beducht voor de invloed van „radicale krachten” die „niet willen praten”, zoals toenmalig VNO-NCW-voorzitter Bernard Wientjes het eind 2009 formuleert. „Vanuit het kabinet is de vakbond er echt bij getrokken, in de Tweede Kamer is de vakbond niet zo populair”, weet John Kerstens, die in 2012 de overstap had gemaakt van de FNV naar de Tweede Kamerfractie van de PvdA.

Het sociaal akkoord van 2013 ageert tegen de doorgeschoten flexibilisering. Dat is koren op de molen van de vernieuwde FNV. Heerts, zelf afkomstig van de Marechausseevereniging, grijpt de kans: een eigen ‘politieteam’. Intern laat Heerts weten dat hij wel een team van honderd man wil hebben. Maar zoveel mensen kan het bestuur niet wegtrekken uit hun reguliere functies.

De tijd dringt. De vakbond moet zijn relevantie bewijzen, om te beginnen voor nieuwe leden. Sinds 2010 daalt het ledenaantal met duizenden per jaar tot bijna 1,1 miljoen nu. Ook werkgevers ervaren het vernieuwde zelfvertrouwen. Het afgelopen jaar is de FNV strijdlustiger geworden. Dreigende stakingen bij KLM. Stakingen bij Holland Casino. Acties bij de distributiecentra van Albert Heijn en Jumbo.

Dubbelrol overheid

Het onderzoek op de bouwplaats in Friesland is een van de tientallen onderzoeken van de Inspectiedienst van het ministerie van Sociale Zaken die op verzoek van de FNV in gang is gezet. De Inspectie onderzoekt arbeidsomstandigheden, illegale arbeid en andere sociaal-economische criminaliteit. Maar níet cao-afspraken en níet de naleving van de Europese uitzendrichtlijn (zogeheten Waadi, zie kader boven), tenzij een vakbond daarom vraagt, zoals in Friesland. Ongewoon is dat de overheid hier aan twee kanten partij is. De arbeidsinspecteur controleert de naleving van de wet. Maar de opdrachtgever van dit werk, de zogeheten Centrale As, een weg tussen Dokkum en Nijega, is ook een overheid: de provincie Friesland.

De arbeidsinspecteur concludeert in zijn rapport dat voor de ijzervlechtende zzp’ers „van enige zelfstandigheid geen sprake” was. „Deze zogenaamde zzp’ers waren werkzaam als schijnzelfstandige.” Hij maakt tegen drie andere bedrijven ook rapport op. De inspecteur constateert aan de hand van de cao tevens onderbetaling, inclusief vergoedingen van reistijd. De ijzervlechters reisden dagelijks vanuit de regio Den Haag op en neer naar Friesland.

De Centrale As is, en dat is wel pijnlijk, het zoveelste infrastructuurproject van een staatsbedrijf of overheid dat genoemd wordt bij onderzoeken naar misstanden die dezelfde overheid heeft verboden.

Voor Masja Zwart is het na elke geconstateerde misstand duidelijker dat de overheid de arbeidsmarkt weer effectief moet controleren. Wie anders? De vakbonden hebben niet het geld en de wettelijke bevoegdheid om bijvoorbeeld de administratie in beslag te nemen. De Inspectie van Sociale Zaken wél.

Het irriteert haar dat de Inspectie SZW wel onderzoeken mag doen, zoals naar de ijzervlechters van de Centrale As, maar bij menig geconstateerde overtreding geen boetes kan opleggen. Omdat er geen boete in de wet staat. „In plaats van de grote boeven aan te kunnen pakken, zoals op de Centrale As of bij bouw van de A2-tunnel, waar tonnen te halen zijn, lijkt de Inspectie vooral achter de Chinees op de hoek aan te zitten. De schijnzelfstandigen die de Inspectie na onze waarschuwing aantrof op de Centrale As, werken gewoon door op de bouw. De Belastingdienst zou dit kunnen aanpakken, maar omdat er geen intensieve samenwerking tussen Inspectie en Belastingdienst van de grond komt, blijven deze misstanden bestaan. Te weinig bevoegdheden, te weinig mensen in het veld, en te veel schotten. Handhaving is blijkbaar geen prioriteit voor onze overheid.”

De onderbetaalde arbeiders moeten nu door hun werkgever of diens opdrachtgever een nabetaling krijgen. In laatste instantie kan de rekening daarvoor zelfs bij de provincie belanden, op basis van nieuwe wetgeving (wet Was, zie kader boven).

Voor Masja Zwart en het Team Handhaving en Naleving is het komende FNV-congres op 10 en 11 mei cruciaal. Daarna beslist het ledenparlement van de FNV over voortzetting van de financiering van het team. Zwart zelf is op het congres de enige kandidaat in de verkiezing voor de functie van algemeen secretaris in het nieuwe FNV-bestuur.

Dit verhaal is gebaseerd op het boek De vuist van de vakbond van Menno Tamminga dat deze week is verschenen bij De Bezige Bij.