Handjeklap rond Brexit, maar straks wordt het explosief

Brexit-top

De 27 overblijvende EU-leiders waren eensgezind over hoe ze de onderhandelingen over Brexit in gaan. Maar straks gaat het over de EU-begroting en andere gevoeligheden. Wat wil Nederland?

Foto Jonas Roosens/ANP

In een vloek en een zucht werden EU-leiders het zaterdag eens over een Brexit-strategie, tijdens een speciale top die was gewijd aan het Britse vertrek uit de EU. Zoveel moeite om naar Brussel te komen – 27 nationale delegaties, massale politie-inzet, de Europese wijk in Brussel op slot, de metro ontregeld – en dat voor een hamerstuk. Had dit niet via Skype gekund? Of begint juist nu het werk pas?

EU-diplomaten verbazen zich al weken over de eenheid die EU-leiders uitstralen in het Brexit-dossier – dat was tijdens de vele crisismomenten in de afgelopen jaren wel anders. Tegelijk waarschuwen ze dat de echte test nog komt: de onderhandelingen, waarvan het begin pas in de zomer wordt verwacht. Vanaf dan zullen nationale belangen – niet iedereen is even verknoopt met de Britten – meer gaan meespelen. Of zoals demissionair premier Mark Rutte (VVD) vorige week in de Tweede Kamer droogjes zei: „Eensgezind betekent in de EU dat iedereen op zijn belangen let.”

Over de richtsnoeren voor de onderhandelingen, die zaterdag op drie A4’tjes werden vastgelegd, was amper discussie. De Britten moeten alle in EU-verband aangegane financiële verplichtingen nakomen, ook na de Brexit. EU-burgers in het Verenigd Koninkrijk en Britten in de EU, 4,5 miljoen mensen in totaal, mogen bovendien niet de dupe worden van de scheiding. Het kostte de leiders vier minuten om dit af te kaarten, volgens Europees ‘president’ Donald Tusk „een historische primeur” en volgens voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie een unicum.

„Het was de eerste en laatste keer, daar kunt u zeker van zijn.”

IJzersterk clubgevoel

Vanaf nu wordt het aanpoten. Wie neemt straks de nu nog in Londen gevestigde EU-agentschappen over? Wat gebeurt er met de EU-begroting als de Britten, goed voor 16 procent van de Europese economie, er niet meer aan bijdragen? Moet de rest dan méér gaan bijdragen? En hoe zit het straks met Noord-Ierland en Gibraltar? De weg naar Brexit ligt bezaaid met zulke, potentieel explosieve vragen. Tusk, die in Brussel de EU-leiders vertegenwoordigt, wil daarom nu al een ijzersterk clubgevoel creëren.

Dat dit tot dusverre lukt, noemde Tusk zaterdag „iets unieks”, maar ook een must: „Het is de enige manier om de onderhandelingen te laten slagen”, zei de oud-premier van Polen. „En dat betekent dat onze eenheid ook in het Britse belang is.” Oftewel: als de Britten gaan stoken, kunnen ze een nette scheiding wel vergeten.

Lees ook dit interview met Tony Blair: ‘Europa gaat niet meer om vrede, maar om macht’

Hoe complex het proces gaat worden, bleek deze week met betrekking tot het in Londen gevestigde Europese Geneesmiddelenbureau (EMA), een belangrijk EU-agentschap dat medicijnen keurt en reguleert. Intussen heeft vrijwel elke lidstaat zich kandidaat gesteld voor deze organisatie of voor de ook in Londen zetelende Europese Bankautoriteit (EBA). Om ruzie of gesjacher te voorkomen, werd zaterdag besloten dat de Europese Commissie ‘objectieve criteria’ gaat opstellen voor de verhuispartij.

Daarmee is de kous nog niet af: deze week werd ook bekend dat het huurcontract van de EMA loopt tot 2039 en dat er geen opzegclausule in staat. In een rapportage van het Europees Parlement werd bezorgd geconstateerd dat de huurkosten voor de komende 22 jaar 350 miljoen euro bedragen. Wie gaat dat betalen? De Britten, klinkt het resoluut in Brussel. Zij zijn immers de veroorzakers van de Brexit. Het is al vaak gezegd: Brexit blijft nog vele decennia een goudmijn voor advocaten.

Geen strafexpeditie

Na het minuutje handjeklap mochten EU-leiders twee uur lang hun nationale gevoeligheden aanstippen tegenover de ook aanwezige Michel Barnier, de Franse oud-eurocommissaris die de Brexit-onderhandelingen gaat leiden. Zo wilde Ierland in de notulen een verduidelijking opgenomen zien van het Goede Vrijdag-akkoord (1998). Dat rept ook over de mogelijkheid van Ierse hereniging. Hoewel het niet aan de orde is en Dublin er ook niet om vraagt, wilde Ierland zwart op wit hebben dat de deur openblijft, ook al is Noord-Ierland straks geen EU meer.

De Nederlandse inzet is duidelijk: de aanzienlijke handelsbelangen met het Verenigd Koninkrijk zo min mogelijk beschadigen. Meer dan andere leiders wil Rutte dan ook dat er parallel aan de scheiding zo snel mogelijk wordt gepraat over nieuwe handelsrelaties met de Britten. EU-leiders spraken af dat die tweede fase begint zodra er in de eerste fase „voldoende vooruitgang” is geboekt, maar wat dat precies is weet niemand nog. Rutte wil in ieder geval niet dat Brexit een strafexpeditie wordt. „We moeten nu kalm blijven.”

Nederland vindt ook dat Brexit niet mag leiden tot een hogere Nederlandse bijdrage aan de EU-begroting, zo is menige EU-diplomaat in Brussel al opgevallen. „Nederland is hier opmerkelijk ferm over”, zegt een van hen. Rutte bracht het punt ook zaterdag in tijdens de top. Juncker noemde het „evident” dat het begrotingsvraagstuk de zo vurig gewenste eenheid vroeg of laat onder druk zal zetten.

„Er zijn er die na Brexit niet meer willen betalen en er zijn er die niet minder willen ontvangen.”