Column

Gooi het cynisme het raam uit en wees trots

Stephen Kotkin is Ruslandspecialist aan de universiteit van Princeton. Hij werkt aan een biografie over Stalin. Maar door Rusland te bestuderen heeft hij ook veel over Europa en het Westen geleerd. Kotkin ziet maar één reden waarom de Sovjet-Unie is ingestort: omdat het kapitalistische Westen succesvol was. De hele Sovjetelite, vertelde hij laatst in een lezing, reed in Mercedessen en Volvo’s en kocht Franse parfums voor hun vrouwen en maîtresses. Zij geloofden niet in hun eigen, communistische systeem. Uit alles lieten ze merken dat het leven in Duitsland of Frankrijk beter was.

Kotkin vergeleek Gorbatsjov met Trump: „Decennialang fantaseerde de CIA dat de Sovjet-Unie zou instorten. Op een dag was daar Gorbatsjov. Hij noemde het systeem verrot, ontmantelde de censuur en praatte over verkiezingen met meer partijen. De CIA was totaal verrast: het kwam van binnenuit! Nu fantaseren Rusland, Iran en anderen dat iemand het Westen onderuithaalt. En op een dag is daar Trump. Die saboteert de Amerikaanse diplomatie, benoemt partijdige rechters, ringeloort de pers, zet familieleden op sleutelposten. De Russen konden het niet geloven. Ze hoefden er niets voor te doen.”

Trump is Gorbatsjov niet. Het Westen stort niet in – nog niet. Maar het punt is: het Westen kan, net als de Sovjet-Unie, van binnenuit worden ondermijnd, door verlies aan zelfvertrouwen. Als westerse elites niet trots meer zijn op zichzelf, kan het verval echt inzetten. Populisme brengt deze mentale corruptie aan de oppervlakte. Trump, Le Pen of Wilders zijn niet het probleem. Zij zijn symptomen van het probleem. En dat is dat steeds meer burgers geen vertrouwen meer hebben in het kapitalistische systeem dat het Westen wereldwijd succesvol en invloedrijk heeft gemaakt.

Trump is Gorbatsjov niet. Het Westen stort niet in – nog niet

Veel burgers hebben legitieme klachten. De wereld verandert; sommigen vinden werk, anderen verliezen het. Overheden moeten de ‘verliezers’ meer kansen bieden, zodat zij een belang houden in het systeem. Politieke systemen moeten worden ververst, anders vermolmen ze. In het Westen zijn die updates niet vaak genoeg uitgevoerd. Dat zie je ook aan de eurocrisis en de migratiecrisis. Vergeleken met andere problemen die Europa voor de kiezen heeft gehad – nazisme, oorlogen met miljoenen doden – zijn deze problemen te fixen. Dat is niet gebeurd. Daarom trekken veel burgers, begrijpelijk, het hele systeem nu in twijfel.

Voor een maanmannetje dat nu in Europa landt moet dat onbegrijpelijk zijn. Iedereen heeft gezien dat kapitalisme, met al zijn missers en fouten, burgers een veel beter leven biedt dan communisme. Zie Cuba, Rusland en Noord-Korea. China ging dezelfde kant op, tot Deng Xiaoping ontdekte dat alle succesvolle landen handeldreven met Amerika – dus hij ging in 1979 naar Amerika en wendde een Chinese catastrofe af.

Westerlingen, Europeanen, hebben veel om trots op te zijn: waarden, open maatschappijen en markten, democratie. Maar wat doen we? We klagen. Niks deugt. Sommigen dwepen zelfs met Vladimir Poetin, die Rusland economisch ruïneert en burgers onderdrukt. Eens was de Russische economie eenderde van de Amerikaanse, nu eenvijftiende. Poetins enige bondgenoten zijn zonetjes die hij militair heeft geïntimideerd (de Donbass, de Krim, Transnistrië), plus een geïsoleerde Syrische slager die regeert over een stuk dood land. Mooi rolmodel.

Kotkin heeft gelijk: wat ons succes bedreigt, is zelfgenoegzaamheid. We moeten onszelf bij de lurven pakken en burgers weer kansen en vooruitzicht geven. We moeten ook ons cynisme het raam uit gooien en stoppen met alleen over Europa praten in termen van ‘crisis’. Communisme was een wrak. Kapitalisme is een succes, al heeft het vele makkes. Maar gelukkig: aan makkes kun je werken.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa