EU biedt ‘valse hoop’ op de Balkan

Europese Integratie

Corruptie, armoede, Russisch gestook en woedende jongeren – het spookt weer op de Balkan. Wanneer komt de EU in actie?

Betogers bestormen donderdag het parlement van Macedonië uit protest tegen de verkiezing van een parlementsvoorzitter terwijl er nog geen regering is. Foto Ognen Teofilovski/Reuters

Toen de oorlogen uitbraken keek Europa toe. „Nu, bijna twintig jaar later, weet Europa opnieuw niet wat het met de Balkan aan moet.” De Bulgaarse Vessela Tsjerneva, verbonden aan denktank European Council on Foreign Relations, is net terug van een rondreis door de Balkan. Ze is zich rot geschrokken. Het is er geen oorlog, maar de sociale onrust is groot en het verzet tegen „de corrupte politici” groeit.

Ruim 140.000 doden vielen er tijdens de Joegoslavische oorlogen in de jaren negentig. De naoorlogse generatie klampte zich vast aan de belofte dat ze ooit deel zou uitmaken van de EU. „Maar inmiddels weten jongeren dat dit valse hoop is.”

Bij de aanhoudende protesten in Servië tegen president Aleksandar Vucic, een voormalige ultranationalist, „houdt niemand een blauwe EU-vlag in de lucht”. Volgens Tsjerneva is dat een teken aan de wand. „De EU verliest politieke invloed in de regio en dat is levensgevaarlijk. Er ontstaat weer ruimte voor nationalisten. En Rusland, dat streeft naar meer armslag op de Balkan, duikt dankbaar in het gat.”

Veel Serviërs zien Moskou inmiddels als de belangrijkste economische donor, zegt Tsjerneva. „In werkelijkheid staat Rusland niet eens in de donortoptien, maar de propaganda werkt zolang Europa steken laat vallen.”

De EU en de Balkan: op papier is het een succesverhaal. Vier westelijke Balkan-landen – Albanië, Macedonië, Montenegro en Servië – zijn officieel kandidaat-toetreders. Alleen Kosovo en Bosnië-Herzegovina moeten het doen met hun status als ‘potentiële kandidaat’. Duizenden ambtenaren buigen zich dagelijks over juridische documenten en voortgangsrapportages. Maar in de praktijk „verliest de EU in rap tempo haar geloofwaardigheid”, zegt Tsjerneva. „Aan beide zijden geloven politici niet meer in uitbreiding, maar ze blijven mooi weer spelen. Dat cynisme jaagt woedende jongeren de straat op.”

Hervormingen

„We móéten regeringsleiders onder druk blijven zetten, anders riskeren we terugval.”

Volgens PvdA-Europarlementariër Kati Piri, die de ontwikkelingen in de regio nauwgezet volgt, heeft „de EU gekozen voor de politieke elites” in de Balkanhoofdsteden. „In verdere EU-uitbreiding heeft niemand in Europa nog zin, dus heeft men nog maar één motief: stabiliteit.” Zolang regeringsleiders op de Balkan zorgen dat de nationalistische geest in de fles blijft, is de EU tevreden. „Het dramatische gevolg van dat opportunisme is dat niemand op de Balkan zich nog geroepen voelt om te hervormen en om corruptie te bestrijden. Hoe lang nog kunnen wij als Europa daarvan wegkijken?”

Piri waarschuwt voor oplopende etnische spanningen in Bosnië waar moslims, katholieken en Servisch-orthodoxen sinds de oorlog proberen samen te werken. „De situatie verslechtert er snel, de instabiliteit neemt toe in Europa’s achtertuin. En we laten het gewoon gebeuren.”

Bij zijn aantreden in 2014 als Europees Commissievoorzitter zette Jean-Claude Juncker de rem op verdere uitbreiding van de Europese Unie. „Dat had desastreuze gevolgen”, meent de Zweedse oud-topdiplomaat en voormalig Balkangezant Carl Bildt. Als onafhankelijk analist is hij ontgoocheld dat de EU zich afzijdig houdt. Volgens hem is de situatie ontvlambaar en moet de EU militairen naar de regio sturen. „Om te laten zien dat onze betrokkenheid niet alleen een papieren tijger is.”

„Natuurlijk zijn we bezorgd”, zegt James Mackey, bij de NAVO verantwoordelijk voor het ‘Balkandossier’. Albanië is inmiddels NAVO-lid, Montenegro treedt mogelijk in juni toe en in Kosovo is de NAVO met een missie aanwezig. „Wij vrezen voor de gevolgen van het uitblijven van hervormingen”, zegt Mackey. „We móéten regeringsleiders onder druk blijven zetten, anders riskeren we terugval.”

Kati Piri ziet daar weinig van terechtkomen. „Neem Kosovo. We laten politici daar hun corrupte gangetje gaan. De positie van de EU is: bewaar de vrede in jouw Balkanland en val ons verder niet lastig.”

Veelzeggend is volgens Piri het Berlijn Proces, een Duits initiatief uit 2014. In een poging de Balkanlanden gerust te stellen wordt er tijdens een jaarlijkse conferentie gesproken over integratie van de Balkan. Een schrale troost, vindt Piri. „Het proces is hiermee geparkeerd búíten de EU-instellingen.”

Concrete projecten – Balkan-expert Tsjerneva heeft er wel oren naar. „Nu speelt iedereen het spel van Balkan-bij-de-EU mee, maar aan het eind van dat gevaarlijke spel staat iedereen met lege handen. Hoog tijd om met die hypocrisie te stoppen.”