Een volkskoning – maar dat heeft ook risico’s

Profiel Willem-Alexander Het koningschap is veranderd sinds zijn aantreden. De afstand die zijn moeder Beatrix hield, wordt nabijheid. Hij heeft er de humor voor, en de partner.

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima bezoeken basisschool De Vijfmaster in Veghel. Foto Robnin van Lonkhuijsen/ANP

De koningin gaat zitten en steekt een plakje komkommer in haar mond. De koning gaat zitten en zegt: „Hebben jullie vragen?”

Basisschool De Vijfmaster in Veghel, de week voor Koningsdag. Hier openen koning Willem-Alexander en koningin Máxima de Koningsspelen, met een gezond ontbijt te midden van 179 oranje kinderen. Danique vraagt aan de koning of hij ’s avonds ook wel eens in een joggingbroek en met een zak chips op de bank zit. In een joggingbroek wel, zegt hij, maar niet met een zak chips. „Dan hebben we toch net gegeten.”

Hij wrijft in zijn handen en buigt naar links en rechts met een brede lach. Hij spreekt vrijwel onafgebroken. Soms steken de kinderen hun vingers op. De koning zal geen hap eten tijdens het ontbijt.

Een man die zo intens aandacht aan zijn gehoor schenkt, en dat voor duizenden mensen per jaar. „Ja, dat put uit”, zegt een adviseur van de koning. Bij werkbezoeken, openingen, diners, symposia – „zijn agenda, daar word je gewoon bang van”, zegt Eerste Kamervoorzitter Ankie Broekers-Knol – weet koning Willem-Alexander zichzelf weg te cijferen.

Schrijver Huub Oosterhuis, bevriend met de familie, herkent het ‘helemaal geven’. „Dat hoort bij zijn empathische, bourgondische aard.” De koning, zeggen andere vrienden, maakt „altijd eerst een grapje”. Meer dan zijn vrouw heeft hij de neiging de afstand tussen zichzelf en zijn gespreksgenoot te verkleinen, zegt een van hen. „Daar doet hij moeite voor.”

Broekers-Knol, die onderstreept dat ze niets mag zeggen over de inhoud van haar gesprekken met de koning, wil het volgende wel vertellen – om zijn empathie en relativerende humor te illustreren. „Toen ik, net benoemd in juli 2013, voor het eerst bij de koning kwam, zei ik hem: ‘Straks bij Prinsjesdag, moet ik dus voor het eerst Leve de Koning! roepen. Maar ik ben bang dat ik per ongeluk Leve de Koningin! zal roepen, want ik heb mijn hele leven alleen maar koninginnen gekend.’ Toen zei hij droogjes: ‘Ik ook, mevrouw.’”

Jongen van tranen

Woensdag geeft Willem-Alexander aan de vooravond van zijn vijftigste verjaardag een zeer persoonlijk interview aan Wilfried de Jong. Hij vertelt onder meer over het verlies van zijn broer Friso. Tegenover Huub Oosterhuis verzuchtte Willem-Alexander na de dood van Friso: „Hoe lang het gaat duren dat we daar mee kunnen leven.” Wat Oosterhuis opviel: hij kan huilen. „Zowel bij de begrafenis van Claus als van Friso zag ik het. Hij is een jongen van tranen.”

Lees de tv-recensie van Hans Beerekamp over het interview: : Een koning die geen tv mocht kijken

Oosterhuis kende Willem-Alexander als een wat schuchtere, terughoudende en formele prins. „Hij heeft dat onmiddellijk doorbroken op de dag van zijn inhuldiging. De tocht over het water, de jovialiteit bij een dj, toen hij ineens van het protocol afweek en van de boot stapte. Ik dacht die avond: die stijl ligt jou.”

Beweegt de koning daarmee naar het volk toe? Een adviseur wijst op de uitblinkerslunches die Willem-Alexander en Máxima organiseren, op het Oranjefonds, waar burgerinitiatieven worden gestimuleerd. „Allemaal manieren om met mensen in direct contact te staan.”

Het koningschap is zijn tweede natuur geworden

Dat is, denkt een adviseur, geen toeval. Naarmate de afstand tussen de politieke en de maatschappelijke werkelijkheid toeneemt, krijgt het instituut dat zijn aandacht richt op de maatschappelijke werkelijkheid grotere waarde. De koning nodigt vrijdagavond 150 andere jarigen uit. „Burgers van alle leeftijden, rangen, herkomsten. Een briljante gedachte. In het Paleis op de Dam, in de Burgerzaal, dat is ook niet voor niks.” Hij vraagt zich hardop af: „Denk je dat Beatrix op haar vijftigste verjaardag 150 willekeurige mensen in het Paleis zou hebben uitgenodigd?” Zijn antwoord: nee. Andere tijden.

Slaat Willem-Alexander hier een andere weg in? Beatrix zei in een tv-interview in 2000: „Ik vind populariteit gevaarlijk. Gevaarlijk, oppervlakkig en tijdelijk.”

Koning Willem-Alexander op het terrein van Natuurtalent tijdens een werkbezoek aan Talentfabriek010.
Foto Marco de Swart/ANP
Koning Willem Alexander tijdens een verrassingsbezoek aan Groningen.
Foto Siese Veenstra/ANP
Koning Willem-Alexander en koningin Maxima bij basisschool De Vijfmaster tijdens de jaarlijkse Koningsspelen.
Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

De schaduw van die oude boom

De standaard is hoog, zegt een kennis. „Met Beatrix heb ik meegemaakt dat er intellectuele gasten kwamen, filosofen als Peter Sloterdijk. Die liepen achteraf het Paleis uit, mompelend: Wát een koningin hebben jullie!” De zoon is volgens hem „iets rustiger dan de moeder”. Maar Willem-Alexander en Máxima „leven met het besef dat ze voortbouwen op de fundamenten die Beatrix heeft gelegd. Hij moet alleen uit de schaduw van die oude boom zien te komen.”

Huub Oosterhuis zegt: „Zij heeft een andere intellectuele belangstelling, zij is iemand die leest. Ze denkt abstracter dan haar zoon.” Toch zegt de kennis: „Hij is de meest onderschatte man van Nederland.” Nee, zegt een vriend: „Hij wás de meest onderschatte man van Nederland toen hij de bijnaam Prins Pils droeg.” Hij denkt dat Willem-Alexander als koning minder van zijn moeder verschilt dan wel wordt gedacht. „Ik denk niet dat zij zou zeggen: O, maar dat had ik héél anders gedaan!”

Een adviseur: „Iedereen kan voelen dat er iets is veranderd sinds hij is aangetreden – je kunt het alleen niet vatten.” Dat ligt volgens hem ook aan de geleidelijke overdracht. Willem-Alexander en Máxima gingen voor 2013 al vaker mee met bezoeken, kregen meer werk. „Zij schoven er langzaam in, Beatrix schoof er langzaam uit.”

„Ik zal niet zeggen dat hij voorzichtig aan het koningschap is begonnen”, zegt Ankie Broekers-Knol, „dat zou overdreven zijn. Maar je kunt groeien in je functie en hij is gegroeid. Het koningschap is zijn tweede natuur geworden. Hij verstart niet als er iets onverwachts gebeurt.”

Koning Willem-Alexander en koningin Maxima aan het werk in Buurttuin Breda.
Foto Les van Lieshout/ANP
Koning Willem-Alexander bij de 65e Lokale Uitdaging in Zoetermeer.
Foto Bas Czerwinski/ANP
Koning Willem-Alexander op het terrein van Natuurtalent tijdens een werkbezoek aan Talentfabriek010.
Foto Marco de Swart/ANP

Zenuwtrekje

Kysia Hekster, die voor de NOS het koningshuis volgt, ziet wel een verschil tussen de publieke optredens van de koning en die voor de media. „Zonder ons is hij witty, snel, bij ons is dat helemaal weg. De antwoorden zijn ingestudeerd. Bij journalisten heeft hij een zenuwtrekje: hij schuift zijn haarlok telkens opzij.”

De koning, zegt de kennis, leeft altijd in een spanningsveld tussen zichzelf als persoon en als ambtsdrager. „Beatrix is daar bovenuit gegroeid. Door staatkundige en levenservaring. Willem-Alexander zit nog in de fase van het spanningsveld.” Hij ziet het aan de benoemingen aan het hof. „De laatste jaren van Beatrix had je heel creatieve geesten aan het hof. Lenige diplomaten als grootmeester: Pim Waldeck, Marco Hennis.” De nieuwe grootmeester Jan Versteeg, oud-ambassadeur in Griekenland, is „vast een prima diplomaat”, zegt de kennis. „Maar wel een die uit het boekje werkt. Dat duidt op gebrek aan durf. Of het weerspiegelt de behoedzaamheid van Mark Rutte.”

Willem-Alexander beweegt met zijn tijd mee. Hij gaat ontspannen met selfies om

Een adviseur ziet die behoedzaamheid ook. Maar wat kan de koning anders? „Politici gebruikten vroeger het koningschap niet om zichzelf te profileren. Nu wel.” De jaarlijkse opwinding rond de begroting van het Koninklijk Huis „kan het instituut uithollen”, zegt een adviseur. Kysia Hekster vindt de rol van het parlement hierin „bij tijd en wijle dubieus”. Zij bekeek alle moties van de afgelopen vijf jaar om de begroting aan te passen. „Tezamen komen die uit op een bezuiniging van 1 procent.” Parlementariërs maken dus herrie en stemmen uiteindelijk voor 99 procent in met de voorstellen; dan denkt de burger het deugt niet en wordt toegedekt.

Waar het om geld gaat, is het koningshuis kwetsbaar, zegt Broekers-Knol. Zij vindt het onzin. „De invulling van staatsprotocol kost nu eenmaal geld, dat brengt de functie van staatshoofd met zich.”

Dit is wat de koning zich in deze tijden steeds moet afvragen, zegt een adviseur: „Wat moet ik aan het instituut veranderen om de functie ervan te handhaven?” Dan springt de beweging richting volk in het oog. Als Ankie Broekers-Knol zegt: „Ik vind dat Willem-Alexander met zijn tijd mee beweegt”, dan geeft ze als voorbeeld: „Denk aan al die selfies die mensen nu willen maken. Hij gaat daar zo ontspannen mee om.”

Een politieke bananenschil

De beweging is niet zonder gevaar, want iedere koning bewandelt een smalle weg tussen afstandelijkheid en nabijheid. Beatrix werd als afstandelijk ervaren, terwijl ze volgens een adviseur „warm, invoelend en geestig” is. Voor zijn aantreden heeft Willem-Alexander gezegd in de traditie van zijn grootmoeder Juliana te willen staan – een koningin die zo dicht bij het volk kwam, dat de glans er soms af ging. „Als het allemaal te dichtbij komt, werkt het niet meer”, zegt Kysia Hekster.

Naarmate de afstand tussen politiek en maatschappij groter wordt, neemt de ruimte waarin de koning kan bewegen toe – maar de risico’s ook. Een adviseur: „Je weet niet meer wanneer iets een politieke bananenschil wordt.” Behoedzaamheid is dan een kwestie van logica.

De nabijheid van burgers zoeken past bij zijn karakter. En hij heeft er de juiste partner voor. Máxima is de populairste royal. Bij de aankomst in Veghel wordt háár naam gescandeerd. Bij het ontbijt waar hij zich inspant om zijn aanwezigheid voor de kinderen gemakkelijk te maken, zit zij te eten, te praten en te luisteren. Ze trekt vrolijke, verbaasde of vermanende gezichten, en als er een straaljager overvliegt, kijkt zij gewoon de lucht in, terwijl haar man de volle aandacht op zijn tafelgenootjes blijft richten.

Een vriend vat het verschil samen in een beeld van het bezoek aan het Witte Huis in 2015. Op een rijtje zaten Máxima, Willem-Alexander en president Obama. „Als Máxima bij Obama zit, denkt ze geen seconde: wie ben ik dat ik hier mag zijn? Hij denkt dat de hele tijd.”

Wie we het ook vragen, iedereen zegt dat je bij de koning geen spoor van jaloezie zult vinden ten aanzien van het naturel en de populariteit van zijn vrouw. „Hij is alleen maar trots op haar”, zegt de kennis. „En zij op hem”, zegt een vriend.

Aan het eind van het tv-interview zei Wilfried de Jong dat Máxima populairder is dan Willem-Alexander, maar dat hij na dit gesprek een treetje is opgeklommen. Als dat de bedoeling was, zei Willem-Alexander, dan had ik hier anders zitten praten. En hij had niet één keer de lok opzij geveegd.