Blinde vlekken in de lucht verdwijnen met dit systeem

Luchtverkeersleiding

Door bestaande detectiesystemen te koppelen aan nieuwe satellieten zijn passagiersvliegtuigen boven de oceanen niet langer onzichtbaar voor luchtverkeersleiders.

Nieuw-Zeelandse luchtmachtofficier Brett McKenzie zoekt boven de Indische Oceaan naar de vermiste vlucht MH370, in 2014. Foto EPA

Zolang vliegtuigen boven land vliegen, kunnen luchtverkeersleiders ze vrijwel permanent in de gaten houden. Dankzij radar en een geavanceerde techniek die ADS-B heet. Die laatste techniek is ontworpen om vliegtuigen dichter op elkaar te laten vliegen, via kortere routes: dat levert tijdwinst, een lager brandstofverbruik en minder broeikasgas op.

Maar het luchtruim boven een groot deel van de oceanen is een blinde vlek. Daar zijn vliegtuigen vaak lang buiten het bereik van die detectiesystemen. Als alles goed gaat – en dat gaat het meestal – duiken ze na een paar uur ‘aan de overkant’ weer op.

Zulke blinde vlekken kunnen snel verleden tijd zijn. Het mysterie van vlucht MH370 van Malaysia Airlines boven de Indische Oceaan, in maart drie jaar geleden, en de verdwijning van Air France vlucht AF 447 boven de Atlantische Oceaan, in 2009, hebben de noodzaak daarvan aangescherpt.

Het VN-agentschap voor vliegveiligheid ICAO en de internationale luchtvaartkoepel IATA hebben sindsdien samen nieuwe normen opgesteld om vliegtuigen wereldwijd te volgen. Dat volgen kan bijvoorbeeld door ADS-B te koppelen aan nieuwe satellieten. Dat het principe werkt, is sinds 2013 bekend; vanaf 2018 wordt het commercieel beschikbaar. Eerste klant: Malaysia Airlines.

Hoe werkt ADS-B? Een korte uitleg:

Radar werkt vanaf de grond. Maar bij ADS-B (‘Automatic dependent surveillance – broadcast’) sturen vliegtuigen zelf een radiosignaal met onder meer hun gps-positie en koers naar grondstations en andere vliegtuigen.

ADS-B is bedacht in de jaren negentig. Veel vliegtuigen zijn sindsdien met een vroege versie van dat systeem uitgerust. Vanaf 2020 wordt een nauwkeuriger variant verplicht in het Amerikaanse en Europese luchtruim. Op termijn kan die techniek mogelijk radar zelfs als belangrijkste volginstrument vervangen.

„Alleen de allernieuwste vliegtuigen zijn standaard al voorzien van de nieuwe, nauwkeuriger variant van ADS-B”, zegt Mareijn Willems van Fokker Services, een bedrijf dat voortkomt uit de voormalige Nederlandse vliegtuigbouwer, en nu onderdeel is van GKN Aerospace. „Maar bij vliegtuigen ouder dan een jaar of drie moet die nieuwste apparatuur voor 2020 alsnog zijn ingebouwd.”

Fokker bouwt, als een van vele bedrijven in deze markt, deze systemen in bij vliegtuigen op de middellange afstand, zoals de Boeing 737, de Airbus van de 320-familie en Fokkers. Een potentieel van „duizenden vliegtuigen”, zegt Willems.

Maar net als radar heeft ADS-B het nadeel van een beperkt bereik: een paar honderd kilometer voor een vliegtuig op kruishoogte. Daarna verdwijnt het signaal ‘achter de horizon’, door de bolling van de aarde. Maar dat geldt niet voor satellieten in een lage baan om de aarde. Ze kunnen de signalen opvangen en doorsturen naar de luchtverkeersleiding. Met ‘ADS-B via de satelliet’ kun je verkeersvliegtuigen volgen ook als ze buiten het bereik van grondstations zijn.

De eerste tien satellieten met een ADS-B-module zijn in januari gelanceerd. In totaal moet dit netwerk 66 actieve satellieten omvatten, die naast ADS-B ook andere communicatie mogelijk maken. In de zomer van 2018 moet dit wereldomspannende ADS-B-net in bedrijf zijn. Het wordt gerund door Aireon, een joint venture van Iridium, een Amerikaans bedrijf voor mobiele satellietcommunicatie, met de luchtverkeersleidingsbedrijven van Canada, Ierland, Denemarken en Italië.

In maart is een succesvolle test uitgevoerd boven het noorden van Canada, buiten het zicht van de gewone verkeersleiding. Twee van de nieuwe satellieten wisten het ADS-B-signaal van het testvliegtuig steeds op te pikken zodra ze in hun baan boven het gebied verschenen, zei Vinny Capezzuto, technisch directeur van Aireon. En passant verzamelden ze in bijna drie dagen ook nog de gegevens van 17.000 andere vliegtuigen op hun gewone routes over de Noordpool en aangrenzend gebied. Een raket van SpaceX, het bedrijf van Elon ‘Tesla’ Musk, moet in juni de volgende tien Iridium-satellieten in een baan om de aarde brengen.

Ook los van de koppeling met de satelliet zal ADS-B de komende jaren een enorme groei doormaken met de de nieuwe verplichting per 2020 als belangrijkste pushfactor. Analisten verwachten dat de markt voor ADS-B de komende vijf jaar verdrievoudigt, tot 1,3 miljard dollar per jaar.