Executie VN-onderzoekers vestigt aandacht op vergeten massamoorden

Rebellie in Congo

Een filmpje over de gruwelijke executie van twee VN-onderzoekers vestigt de aandacht op een verborgen conflict in Centraal-Congo. Een miljoen mensen zijn op de vlucht geslagen.

Vermeende slachtoffers van een gevecht tussen het leger en de lokale militie Kamwina Nsapu. De skeletten werden gevonden bij Kananga, de hoofdstad van de centrale provincie Kasai. Foto Aaron Ross./Reuters

Opnieuw wordt de buitenwereld geconfronteerd met een bloedig conflict in Congo. Maandag publiceerde de regering in Kinshasha een korte video waarop de brute executie is te zien van twee eerder ontvoerde onderzoekers van de VN.

Het gebeurde vorige maand in de centrale provincie Kasai, sinds acht maanden het toneel van strijd tussen het regeringsleger en een lokale militie, Kamwina Nsapu. Volgens de VN zijn al meer dan een miljoen mensen op de vlucht geslagen en zijn er meer dan 400 doden gevallen. Nog steeds worden massagraven gevonden. Scholen en enkele kerken zijn in vlammen opgegaan.

Het conflict in de ver afgelegen regio toont zich aan de buitenwereld door middel van met mobieltjes gemaakte filmpjes. In februari verscheen op sociale media een filmpje waarop regeringssoldaten in Kasai een groep burgers in koelen bloede executeren. De regering riep gisteren in de hoofdstad Kinshasa journalisten bijeen voor de vertoning van een filmpje waarop schijnbaar leden van Kamwina Nsapu de VN-rapporteurs, de Amerikaan Michael Sharp en de Zweed-Chileense Zaida Catalan, doodschieten. Een stem zegt: „Verspil verder geen kogels, hak het hoofd eraf maar eerst de haren, die versterken mijn macht”.

Hoofdbanden

De militieleden dragen de rituele rode hoofdbanden, maar verder levert het filmpje geen bewijzen voor de betrokkenheid van Kamwina Nsapu. Dat is anders dan bij het op internet gezette filmpje in februari van de regeringssoldaten, bronnen in het leger gaven toen toe in opdracht van hun commandanten gevechtshandelingen op film van te leggen. Met de door de VN bekritiseerde vertoning van de executie van de VN-medewerkers wil de regering de boodschap doen uitgaan dat ze in Kasai vecht tegen een afgoden aanbiddende gruwelijke militie.

De VN-medewerkers waren in Kasai om schendingen van mensenrechten te onderzoeken.

Het conflict met Kamwina Nsapu vloeit voort uit lokale spanningen, maar heeft geleid tot een explosie van frustratie over marginalisering van Kasai en politieke oppositie door de regering van president Joseph Kabila. Het begon met een ruzie over de benoeming van een nieuw stamhoofd van de Bajila Kasanga, een clan van de stam de Lulua. Stamhoofden hebben in Congo grote invloed. Na de benoeming door de stam krijgt het stamhoofd het fiat van de overheid en helpt de regering met het dagelijkse bestuur. Toen echter Jean Pierre Mpandi door zijn stam werd aangewezen, weigerde de regering hem te erkennen wegens zijn openlijke oppositie tegen Kabila.

Insmeren met olie

Het gevolg was dat honderden, mogelijk duizenden, vooral jonge strijders overheidsinstellingen aanvielen. In november bezetten ze zelfs de luchthaven van de middelgrote stad Kananga. De strijders smeren zich in met olie, om zich zo onzichtbaar te maken. Ze strijden met kapmessen en zelfgemaakte geweren. Het notoir ongedisciplineerde regeringsleger nam wraak en doodde Mpandi. Vermoedelijk zijn nu militie én leger verantwoordelijk voor grove misdaden.

Congo kent een kwalijke geschiedenis van macabere opstanden door mystieke strijdgroepen. In de oostelijke provincies bijvoorbeeld houden zich talrijke Mai Mai groepen op die soms naakt en ingesmeerd met magische olie ten strijde trekken. Het grote verschil met de opstanden in het oosten is dat in Kasai deze niet wordt aangewakkerd door buurlanden. Het is een zuiver plaatselijk probleem, met weinig organisatie van de opstandelingen. Door wanbeleid van de overheid liep het uit de hand en raakte het gepolitiseerd. De regering ziet schijnbaar weinig noodzaak om het conflict op te lossen want Kasai is stevig in oppositiehanden.

Het conflict krijgt ook weinig aandacht in Afrika, juist omdat er geen buurlanden bij zijn betrokken. Kasai ligt echter dicht bij Angola en wanneer dat land wordt opgescheept met grote aantallen vluchtelingen kan het mogelijk zijn mening over Kabila herzien. Bij gebrek aan beter steunt Angola Kabila maar de relaties zijn niet warm en Angola verminderde eerder militaire samenwerking met Congo.

Toenemende frustratie

Naarmate de gevechten toenamen in Kasai ging Kamwina Nsapu steeds directer tegen Kabila ageren. Daarmee sloot de militie zich aan bij de golf van protestbewegingen tegen de president, die volgens zijn mandaat eind vorig jaar had moeten aftreden. Een in december bereikt akkoord tussen de nationale oppositie en de regering over nieuwe verkiezingen is nog steeds niet uitgevoerd. De katholieke kerk die bemiddelde, heeft zich teruggetrokken uit de besprekingen. Zo neemt de frustratie in Congo steeds meer toe en dat creëert in het wetteloze land ruimte voor milities.