WRR: overheid verwacht te veel zelfredzaamheid van burgers

Momenten van onoplettendheid en zwakte moeten volgens de regeringsadviseur “niet direct ingrijpende gevolgen hebben”.

Een gemeentebalie op Schiphol. Foto ANP / Marcel Antonisse

De overheid gaat te veel uit van het beeld dat burgers zelfredzaam zijn. Er is een „behoorlijk verschil tussen wat van burgers wordt verwacht en wat zij daadwerkelijk aankunnen”. Dat concludeert de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), een belangrijk onafhankelijk adviesorgaan van het kabinet, in een maandag gepubliceerd rapport.

Vaak vindt de overheid het voldoende om burgers in een brief te informeren over hun plichten. Wie daar niet aan voldoet, wordt direct bestraft. Zo krijg je na het niet betalen van een verkeersboete automatisch een extra boete opgelegd. „Wie even niet oplet, of verzuimt op tijd te betalen, ziet zijn boetes in korte tijd oplopen tot een enorm bedrag”, schrijft de WRR. In zulke gevallen zou de overheid volgens de regeringsadviseur actief moeten „verifiëren in hoeverre er sprake is van niet willen of van niet kunnen betalen”. Als een burger even niet oplet moet dat volgens de WRR „niet direct ingrijpende gevolgen hebben”.

De WRR wijst ook op de gevaren als burgers meer verschillende mogelijkheden krijgen om hun pensioen op te bouwen. Voor „de grote meerderheid van de Nederlanders” zijn extra keuzes eerder een probleem dan een oplossing, volgens het rapport. In een voorstel waar een andere belangrijke kabinetsadviseur aan werkt, de Sociaal-Economische Raad, zal binnenkort juist worden gepleit voor een pensioenstelsel waarin burgers meer keuzevrijheid krijgen.

Ook hoger opgeleiden niet altijd zelfredzaam

Zelfredzaamheid is niet alleen een probleem voor mensen met een laag IQ. Ook burgers met een hoge opleiding en een goede maatschappelijke positie zijn soms minder zelfredzaam dan de overheid verwacht. Zeker als het leven tegenzit, bijvoorbeeld rondom een scheiding, ontslag of faillissement. Het gaat in het contact met de overheid namelijk niet alleen om „denkvermogen”, maar ook om „doenvermogen”, schrijft de WRR. „Het vermogen om in actie te komen, om het hoofd voldoende koel te houden, en om vast te houden aan goede voornemens.”

Als oplossing kan de overheid er volgens de WRR voor kiezen om burgers niet alleen te informeren, maar ook te sturen en ondersteunen. Bijvoorbeeld door op een keuzeformulier al een vooraf aangevinkte standaardoptie te geven, die waarschijnlijk de beste keuze is. Bij het jaarlijkse pensioenoverzicht kunnen bijvoorbeeld een paar opties gegeven worden voor aanvullende pensioenregelingen, maar dan wel inclusief een advies voor de optie die „goed aansluit” bij de „individuele omstandigheden” van die persoon.

Staatssecretaris Klaas Dijkhoff (Justitie, VVD), die het rapport in ontvangst nam, noemde het „interessant”. Hij kon geen toezeggingen doen omdat het demissionaire kabinet alleen lopende zaken mag afhandelen. Wel kon Dijkhoff zich „goed voorstellen dat een volgend kabinet er iets mee doet”. Hij zei het „logisch” te vinden dat politici bij het maken van wetten „meer en meer rekening houden” met de „praktijk”.