Recensie

Waarom ‘Himmlers hersens heten Heydrich’ zo goed is

Zap

De VPRO-serie naar Laurent Binets bestseller ‘HhhH’ is bijzonder goed gelukt. Onze tv-recensent legt uit waarom.

Na drie van de zeven afleveringen kan ik wel tien redenen noemen waarom Roel van Broekhovens tv-serie voor de VPRO naar Laurent Binets bestseller Himmlers hersens heten Heydrich (kortweg: HhhH) heel erg goed gelukt is.

1. Eigenlijk had het boek al de structuur van een tv-serie met parallel gemonteerde verhaallijnen en personages die op hun beurt moeten wachten. Binet had daarvoor gekozen, nu valt het pas helemaal op zijn plaats.

2. Voor de postmoderne zelfreflectie vond Van Broekhoven een creatieve oplossing door twee stemmen een dialoog aan te laten gaan met zowel Reichsprotektor van Bohemen-Moravië Reinhard Heydrich als met zijn beide moordenaars. De schrijver treedt ook zelf op.

3. Voor zowel beginners als gevorderden valt er veel op te steken, ook over de voorgeschiedenis en de nasleep van de aanslag in Praag op 27 mei 1942. Spelenderwijs vallen er termen als Nacht van de Lange Messen, Sudetenland, Gleiwitz, Wannseeconferentie, Einsatzgruppen, Babi Jar, Lidice, die je daarna nooit meer kunt vergeten.

4. Bij alle bijbehorende gebeurtenissen speelde Heydrich een hoofdrol, een beetje zoals Zelig in de gelijknamige fakedocumentaire van Woody Allen.

5. Maar Binet en de voice-over van de regisseur benadrukken herhaaldelijk dat ze niets verzonnen hebben, dat de feiten spannend genoeg zijn. Dat hameren op de waarheid lijkt op wat Claude Lanzmann deed in zijn documentaire meesterwerk Shoah.

6. Daarentegen is een voor iedereen herkenbaar fictief anachronisme dat Heydrich, gespeeld door de sterk op hem lijkende acteur Detlef Bothe, door onze tijd heen loopt, met laptop en iPad. Dat voelt een beetje als boek en film over de terugkeer van Hitler, Er ist wieder da.

7. De aanslag is minstens drie keer onderwerp van een speelfilm geweest: een Tsjechische uit 1965, een Britse uit 1975 en een Europese co-productie uit 2016. Die worden ook onbekommerd door elkaar gemonteerd, vermengd met schitterend documentair archiefmateriaal. Het hele collectieve geheugen van de Tweede Wereldoorlog is opgeslagen in fictiefilms. Zelfs Heydrichs afluisterbordeel Salon Kitty bestaat als Italiaanse soft porno.

8. De laatste getuigen en nabestaanden kunnen nog net vertellen wat ze weten. Het zijn vaak fantastische interviews, die doen denken aan Van Broekhovens eerdere verfilming van een non-fictieklassieker, Geert Maks In Europa.

9. Het geheugen van toevallige passanten op sleutellocaties begint wel te slijten, zo blijkt. De Tsjechen kennen de naam van hun collaborerende president Hácha niet meer, zo min als de Polen de naam van hun eerste oorlogsslachtoffer. Het is zorgwekkend hoe het collectieve geheugenverlies begint door te zetten.

10. De parallellen met het heden worden weinig subtiel aangeduid, maar wel systematisch: een per aflevering. En ze kloppen: de St. Louis, schip met Joodse vluchtelingen, die overal werden geweigerd omdat er nazi’s tussen zouden kunnen zitten; de Volksduitsers in Sudetenland en de Volksrussen op de Krim; de blinde haat van de terroristen in Bataclan en die van de Einsatzgruppen op jacht naar vijanden van het Derde Rijk.

HhhH de tv-serie is een complexe puzzel, die nooit kiest voor een makkelijke oplossing, waarin Frans en Duits de voertalen zijn, archiefschatten genereus gedeeld worden en een intellectuele ideeënroman een spannend verhaal oplevert. Een pak van Sjaalman om van te smullen!