Gespannen wachten op nieuws uit Den Haag

Formatie

De een vindt het eng, de ander is hoopvol en weer een ander hoopt juist dat de lopende formatiebesprekingen mislopen. Voor de achterban van VVD, CDA, D66 en GroenLinks zijn het spannende tijden. „Ze zijn verdorie nog steeds aan het praten in Den Haag.”

Halbe Zijlstra arriveert op het Binnenhof voor aanvang van de vergadering met Edith Schippers als informateur. Foto Bart Maat / ANP

VVD’ers redelijk optimistisch over GroenLinks

De gemoederen lopen hoog op onder de tientallen VVD’ers woensdagavond in een Van der Valk-restaurant in vogelpark Avifauna. Lokale leden zijn al bezig met de gemeenteraadsverkiezingen van volgend jaar. De onvrede in Alphen aan de Rijn gaat over de mogelijke fusie met naburige VVD-afdelingen. Natuurlijk wordt hier ook gespeculeerd over de formatie. Gaat het lukken? En wil de VVD-achterban wel dat dit project slaagt?

De ideeën van vooral GroenLinks staan ver van de VVD af, maar dat met die partij gesproken wordt, is „logisch”. Na de winst van Jesse Klaver zou de combinatie met CDA, D66 en GroenLinks een stevige meerderheid in beide Kamers opleveren. „We moeten toch compromissen sluiten in dit coalitieland” en „de alternatieven zijn niet veel beter”, klinkt het hier en buiten Zuid-Holland.

„Of er nu met GroenLinks, ChristenUnie of PvdA een akkoord moeten bereiken, maakt weinig uit”, zegt oud-burgemeester Onno Hoes, tegenwoordig regiovoorzitter Zuid van de VVD. Angst voor de onervarenheid van GroenLinks vindt hij onterecht. „Zij zijn ook een fatsoenlijke partij met ervaren bestuurders in gemeenten en provincies.”

Toen de VVD in 2010 met GroenLinks onderhandelde over een PaarsPlus-kabinet, kwamen er bakken boze brieven naar Den Haag waarin leden – met succes – de partijtop opriepen de gesprekken te staken. In 2012 brak de pleuris uit toen met de PvdA werd afgesproken de zorgpremie inkomensafhankelijk te maken. Deze week suggereerde De Telegraaf een nieuwe opstand, maar volgens partijvoorzitter Henry Keizer is het nu vrij rustig.

Opvallend veel VVD’ers zijn optimistisch, niet over mogelijke belastingmaatregelen, maar zeker wel over het maken van klimaatbeleid met GroenLinks. Jongerenclub JOVD heeft zelfs een uitgesproken voorkeur voor een coalitie met GroenLinks. Vanwege het zetelaantal, duurzaamheid en wat betreft ethische kwesties. „Daar zit juist het CDA wel erg star in de wedstrijd”, zegt JOVD-voorzitter Rutger de Ridder.

Wel blijft het gevaar van de legendarisch flexibele Mark Rutte, erkennen sommige leden. Maar ook hier overheerst pragmatisme. „Bij ons hoeven de onderhandelaars niet achteraf goedkeuring te krijgen van het partijcongres, zoals bij GroenLinks”, zegt Onno Hoes. Maar mocht er echt iets onverteerbaars uitkomen? „Dan kunnen we dat herstellen, net als met de zorgpremie in 2012.”

Spanning bij GroenLinks: zou het lukken?

Nu voor het eerst in de historie meeregeren lonkt, lijkt GroenLinks in pr-opzicht een echte politieke partij te worden. De gelederen zijn gesloten. Gevraagd naar haar oordeel over de lopende formatiebesprekingen stuurt de Utrechtse fractievoorzitter Heleen de Boer vanaf haar vakantieadres een kort en obligaat sms-bericht: „Ik heb vertrouwen in de onderhandelaars en weet hoe belangrijk het is dat zij in alle rust hun werk kunnen doen.” Deze boodschap verstuurde ze door naar de appgroep van lokale bestuurders en kaderleden. De fractievoorzitters Nijmegen en Leiden, Pepijn Boekhorst en Walter van Peijpe, geven op dezelfde vraag hetzelfde antwoord – kennelijk is het te vroeg om zorgen te uiten.

De Rhedense wethouder Constans Pos klapt over één vraag wel iets meer uit de school. Wat is de laatste dagen het meest gehoorde sentiment over de formatie dat hij uit zijn smartphonecontact met medebestuurders opvangt? „Spanning”, zegt hij. „Ze zijn verdorie nog steeds aan het praten in Den Haag. Zou het dan gaan lukken?” Of de 74 wethouders en acht burgemeesters dat dan een aantrekkelijk of juist huiveringwekkend vooruitzicht vinden, vertelt Pos dan weer niet.

Het partijkader mag terughoudend zijn, zorgen zijn er wel degelijk in de achterban van de partij die in 1990 ontstond uit vier tamelijk radicaal-linkse partijen. „We zijn niet de grootste partij aan tafel”, zegt Huub Bellemakers, lokaal actief in Nijmegen en niet verkozen kandidaat-Kamerlid. „Dus het risico bestaat dat we te veel weg moeten weggeven. Op ‘groen’ zal het wel goed komen, maar wordt het regeerakkoord wel sociaal genoeg?” In zijn GroenLinkse vriendenkring ziet Bellemakers dat meningen „fifty-fifty” zijn verdeeld:

„De ene helft – en daar hoor ik bij – vindt dat we in deze coalitie moeten stappen, als we echt stappen kunnen maken op punten die we al zo lang willen. De andere helft is bevreesd dat we er niet genoeg uit kunnen halen.”

Paulus de Wilt, tot 2014 wethouder van het Amsterdamse stadsdeel Nieuw-West en in de tijd van de ‘liberale’ Femke Halsema luidruchtig vertegenwoordiger van ‘Kritisch GroenLinks’, volgt de formatie „met angst en beven”. Hij is niettemin optimistisch. „Ik ben er tamelijk zeker van dat ze er niet uitkomen.”

Bij het CDA wachten ze rustig af

„Een broedende kip moet je niet verstoren”, zegt Chris Westerlaken, fractievoorzitter in de Provinciale Staten van Utrecht. Als iets de stemming onder de CDA-achterban illustreert, is het wel die uitspraak.

Afwachten, eerst maar eens zien waarmee onderhandelaars Sybrand Buma en Pieter Heerma terugkomen, is het overheersende gevoel. Dat – op de fractie in de Tweede Kamer en de partijtop na – niemand weet wát er precies wordt besproken, is „terecht” en „natuurlijk zo”. Men is vooral blij dat het CDA na vier jaar oppositie weer meepraat over regeren.

Hoe anders was de stemming in 2010, toen er werd gesproken over samenwerking met VVD en vooral PVV. Al tijdens de onderhandelingen liepen de emoties hoog op. De verdeeldheid was zo groot dat de partijtop besloot dat de leden zich mochten uitspreken over de gedoogconstructie. De vergadering in Arnhem, waar 5.000 leden op afkwamen, is nog altijd een van de grootste naoorlogse politieke bijeenkomsten.

Ditmaal worden de leden wel bijgepraat, maar er zal geen inspraak zijn. Kans om onderhandelaars, ministers en de partijtop te ondervragen, is er pas na een eventuele bordesscène. Tot die tijd houdt partijleider Buma met onder meer filmpjes op Facebook de achterban op de hoogte van het proces.

Niet dat er nu geen zorgen zijn. In theorie kan volgens CDA’ers een akkoord dicht bij hun christendemocratische waarden blijven. Rond het Binnenhof wordt gedacht dat een coalitie met ChristenUnie wellicht makkelijker is, maar leden beginnen daar zelf niet over.

Ard Warnink, voorzitter van het CDJA, de jongerenorganisatie hoopt dat er tijdens de formatieonderhandelingen wordt gesproken over duurzaamheid: „Maar niet op de GroenLinks-manier.” Dat is „dat de overheid een paar regeltjes en heffinkjes bedenkt”. De CDA-manier is „de samenleving meenemen”.

Samenwerking kan lukken, weten sommige CDA’ers. In Gooise Meren is al een coalitie met VVD, D66 en GroenLinks. Wethouder Marleen Sanderse zegt: „Er zijn veel thema’s waarin we samen optrekken, ik merk geen belemmeringen vanuit ideologisch perspectief.” Ze noemt een voorbeeld: ballonnen. De resten brengen schade toe aan de natuur. „We hebben deze week een raadsvergadering gehad over hoe het oplaten van ballonnen kan worden beperkt. Ook mijn GroenLinks-collega vond een verbod onzin: het gaat om bewustwording. Een opsporingsambtenaar die op een kind met ballon duikt, zal niet helpen.”

D66: hoop op GroenLinks, vrees voor CDA

Regeren met VVD, CDA en GroenLinks? Het is voor veel D66’ers de ideale coalitie. Dat de partij met haar 19 zetels moet gaan regeren, staat voor veel actieve leden vast. En dan het liefste met GroenLinks erbij, zeggen ze. Want: „Zij bieden veel meer dan de rest”, aldus Wouter van Erkel, voorzitter van jongerenorganisatie de Jonge Democraten. „Als GroenLinks wegvalt, staat D66 alleen”, vreest Robert van Asten, fractievoorzitter in de Haagse gemeenteraad. „Nu kunnen we samen optrekken.” Van Erkel: „Voor het waarmaken van onze paradepaardjes is een andere progressieve coalitiegenoot nodig.”

Op die „paradepaardjes” – duurzaamheid, medisch-ethische kwesties als het vrijwillig levenseinde en liberalisering van de wietteelt – kan de partij alleen met GroenLinks erbij veel bereiken, denken veel D66’ers. Van Erkel vreest op die terreinen achteruitgang als de VVD en het CDA geen progressief blok tegenover zich hebben. „Met een CDA’er als minister van Justitie kan alle vooruitgang van de afgelopen jaren ongedaan gemaakt worden”, zegt hij. Peter van Gool, fractievoorzitter in Tilburg, zegt daarom: „Iedereen noemt VVD, CDA en D66 ‘het motorblok’, maar er is ons juist veel aan gelegen om vast te houden aan GroenLinks.”

Ook de Amsterdamse fractievoorzitter Reinier van Dantzig heeft het over „thema’s die met het CDA lastig te bespreken zijn”. Maar, voegt een andere Amsterdamse D66’er eraan toe, op economische issues heeft D66 juist meer met de VVD en het CDA dan met GroenLinks. D66 heeft daarom een „mooie brugfunctie” tussen de drie partijen, zegt de Klaas Verschuure, fractievoorzitter in Utrecht. „Met alle drie delen we wel iets.” Kijk maar naar Rheden, zegt de lokale D66-voorman Dorus Klomberg. Daar zitten de vier partijen al sinds 2010 in een coalitie.