Is dit de generatie die Rusland gaat veranderen?

Russische jeugd

Ze zijn tegen corruptie, ze steunen homo’s, noemen Rusland een ‘aap’ en een ‘sukkel’ en ze zijn voor niemand bang. Honderd Russische jongeren vertellen NRC waarom hun generatie de straat op gaat.

Betogers op het Marsveld in Sint-Petersburg, op 26 maart. Het gele badeendje op het bord met rode tekstblokkenis een ludieke verwijzing naar het landgoed van premier Medvedev, waar een eendenhuisje staat. Foto Dmitri Lovetsky/AP

Gewapend met gele badeendjes en op gympen gingen ze de straat op. Jonge Russen, sommigen niet ouder dan vijftien, zestien jaar, gaven op 26 maart massaal gehoor aan een oproep van oppositieleider Aleksej Navalny om te protesteren tegen de corruptie van de politieke elites. Ze klommen in lantaarnpalen, jouwden agenten uit en lieten zich onder luid protest afvoeren door de oproerpolitie.

De plotselinge verschijning van de jongeren onder de in totaal 60.000 demonstranten trok wereldwijd de aandacht. ‘Generatie Z’ werden ze genoemd, de opvolger van X en Y, geboren na 1992. Russische media spraken van een ‘scholierenopstand’ en op Facebook en Twitter vroegen mensen zich af waar deze scholieren en studenten vandaan kwamen. 

De jongeren zetten nogal wat op het spel, want demonstreren is in Rusland verre van vrijblijvend. Ze riskeerden niet alleen de cel, problemen op school of werk, maar ook de warme belangstelling van de veiligheidsdiensten. „Ik ben niet bang”, zei de 19-jarige Roman Dovgi op 26 maart vastberaden tegen NRC. „Ik zit liever vijftien dagen in de cel dan dat ik in zo’n land moet leven.”

De vraag is of de autoriteiten erin slagen die opstandige geest nog in de fles te krijgen. Oppositieleider Navalny – die na zijn arrestatie op 26 maart 15 dagen vastzat – heeft de volgende demonstratie al aangekondigd, op 12 juni. Rusland lijkt af te stevenen op een onrustige zomer, met scholieren en studenten in de hoofdrol. 

De ‘Krim-generatie’ noemt Jelena Omeltsjenko, socioloog bij het Centrum voor Jongerenstudies in Sint-Petersburg, deze groep. „De annexatie van de Krim is een ervaring die deze jongeren verbindt en waarmee ze zich misschien wel voor altijd zullen blijven identificeren. Waarheid is voor hen heel belangrijk. Ze zijn op zoek naar antwoorden, willen gehoord én gezien worden, maar voelen zich genegeerd door de macht.”

Maar wat zeggen deze jongeren zelf? Hoe zien ze hun toekomst en die van Rusland? En, de vraag die journalisten, politici en sociologen sinds 26 maart bezighoudt: is dit de generatie die Rusland gaat veranderen? NRC besloot het ze zelf te gaan vragen. Via contacten verspreidden we een enquête. Bijna honderd jongeren in de leeftijd 16 tot 35 jaar vulden onze vragenlijst in. Bijna zonder uitzondering zijn onze respondenten hoog opgeleide, bereisde grotestadskinderen met een boven gemiddelde interesse in politiek, kunst en cultuur. Dat het om een uitzonderlijke groep gaat blijkt uit het feit dat helft van deze jongeren aangeeft wel eens te hebben gedemonstreerd, dat is vele malen meer dan het gemiddelde. Geen representatieve steekproef dus, maar een schets van een jeugdige, intellectuele voorhoede. Die zich zorgen maakt over de toekomst. Vertegenwoordigers van een generatie die, in de woorden van de 20-jarige Joelia uit Moskou, „steeds meer zelf na begint te denken.”

Flatscreentelevisies

Hun ouders maakten de chaotische jaren negentig mee, een periode waarin Rusland in ijltempo veranderde van een lethargische Sovjet-heilstaat in een hyperkapitalistische markteconomie. Ineens gold het recht van de sterkste, kreeg criminaliteit ruim baan en overspoelden westerse luxegoederen de markt.

De Russische millennial bewaart nauwelijks herinneringen aan die periode. Die groeide op met Vladimir Poetin, de man die een einde maakte aan de chaos en onder wie het concept ‘geleide democratie’ zijn intrede deed. Met hoge olieprijzen, open grenzen, flatscreentelevisies en smartphones. Maar ook met een afbrokkelende rechtsstaat, toenemende repressie en een groeiende kloof tussen Rusland en het Westen. 

De oudere generaties namen het voor lief: stabiliteit ging voor alles. De jongeren willen meer. Gevraagd om te kiezen tussen ‘financiële zekerheid’ en ‘zelfontplooiing’ kiest meer dan de helft voor het laatste – al zoekt een groot deel van de jongeren naar een balans.

„Vroeger vond ik financiële zekerheid belangrijker”, schrijft Mark Rozengaus (25). „Maar onlangs drong het tot me door dat je doordraait als je alleen maar werkt om te werken.”

Marks levenshouding onderscheidt zich niet van die van zijn leeftijdgenoten in Berlijn, Amsterdam of Londen. Geen wonder: maar liefst 90 procent van onze respondenten is met regelmaat in het buitenland te vinden. Een enorm verschil met de gemiddelde Rus, voor wie een buitenlandse reis vaak een onbereikbare luxe is. West-Europa is een favoriete (en betaalbare) bestemming, maar ook exotischer oorden, zoals Australië, Hongkong of Cambodja, blijken geliefd.

Doorslaande tolerantie

Gevraagd naar ‘de beste eigenschap van het Westen’ verwijzen onze respondenten vrijwel altijd naar de vrijheid, het liberalisme en de kwaliteit van leven in West-Europa. Wel vinden ze het Westen soms belerend en slaat de tolerantie ten opzichte van minderheden volgens sommigen door. „Bijvoorbeeld dat een homoseksueel of zwart persoon aan een tv-spel of film mag meedoen, alleen om die groepen mensen niet te beledigen”, stelt de 22-jarige Aleksej Netsjajev uit Krasnogorsk. Zelf hebben Aleksej en zijn leeftijdgenoten met lhbt geen probleem. Maar liefst 89 procent zegt het geen probleem te vinden wanneer een vriend of familielid homoseksueel is. „Sommige mensen hebben rood haar, anderen zijn homo, wat is het probleem?”, merkt Mitja droogjes op. Anderen geven aan dat lhbt op extra steun kunnen rekenen. In een land waar het ‘propageren van een homoseksuele levensstijl’ strafbaar is en waar politici ‘Gayropa’ voorstellen als het summum van morele verdorvenheid, een opvallend resultaat.

Over hun eigen land zijn onze jongeren overwegend negatief. Neem buitenlandse politiek. Als je de felle toon van de Russische tv moet geloven, heeft Poetin Rusland zijn leidende rol op het wereldtoneel teruggeclaimd. Oekraïne, de Krim, Syrië: Rusland is in het offensief en het Westen heeft mooi het nakijken. Onze jongeren blijken daar niet erg van onder de indruk. Rusland is: „agressief”, „een boeman”, „de sukkel uit het getto”, „een politieke loser”, „een reus op lemen voeten”, en „een aap met een granaat”, naar een Russisch gezegde. Volgens de 19-jarige Nikita Rjadnov uit Moskou is olie- en gasgigant Rusland niets meer dan „het tankstation van de wereld”.

Wie inspireren en informeren de geïnterviewde Russische jongeren?

Een ding staat vast: de televisie, voor ouders en grootouders nog een verworvenheid, gaat bij deze groep zelden nog aan. Want net als hun leeftijdgenoten elders halen Russische jongeren hun nieuws van internet: van sociale media als Facebook, Instagram en Twitter en hun Russische tegenhangers VKontakte en Telegram. Ook blijken ze trouwe volgers van online blogs waar Russische journalisten onafhankelijk en kritisch berichten over regering, samenleving en buitenland. De staatstv lijkt aan deze groep grotendeels voorbij te gaan. Wat ze wel volgen: Meduza, een nieuwssite van Russische journalisten in ballingschap die opereert vanuit Letland. Dat is in deze steekproef voor 43 procent de belangrijkste nieuwsbron. Ook de kritische krant Novaja Gazeta blijkt goed gelezen.

Oppositieleider Navalny speelt handig in op de digitale focus van de jeugd: zijn online campagnes en gelikte anticorruptiefilmpjes vinden op sociale media razendsnel hun weg. Navalny’s anticorruptiecampagne valt in vruchtbare aarde. Maar liefst 78 procent van de ondervraagden heeft ooit met corruptie te maken gehad. Op de vraag ‘hoe kun je succesvol zijn in Rusland’ geeft bijna de helft een uitgesproken cynisch antwoord: „stelen”, „liegen’, „ellebogen”’, „connecties” en „van goede afkomst zijn”.

Emigreren in je hoofd

Hoewel de meerderheid van de jongeren – begin twintigers – zichzelf over vijf jaar in een betere baan hoopt te zien, met een eigen huis en gezin, zijn ze behoorlijk pessimistisch gestemd. Zoals de 25-jarige student Pavel die schrijft te hopen dat Rusland over vijf jaar niet meer bestaat. Andrej Sjisjkin meent dat plannen in zijn land onmogelijk is. „Als ze me niet gevangen zetten, dan zal mijn leven vast heel interessant zijn.” Dat hij rekening houdt met een celstraf heeft een reden, de 27-jarige Andrej liep al mee in een reeks demonstraties. Volgens hem zijn er twee wegen naar succes voor ene Rus: of je emigreert, of je verwerft een plekje binnen de macht. Maar liefst een op de vijf respondenten houdt de optie emigratie open. De 21-jarige Anna: „Ik zal in een vrij land leven, niet teveel betalen voor levensmiddelen, mijn kinderen zullen naar een gratis crèche gaan”. „Dit soort vragen stelt niemand meer aan elkaar”, schrijft haar leeftijdgenoot Anastasia. „Of ik zal me in het buitenland bevinden, of ik emigreer in mijn hoofd.”

De toekomstverwachting van de jongeren lijkt sterk af te hangen van hun verwachtingen over de kans op politieke veranderingen in Rusland. „Als de huidige oppositionele stemming nergens op uit loopt dan is er, in dit land van Poetin en Verenigd Rusland, geen toekomst”, meent de 21-jarige Dmitri Botsjkov.

De prioriteiten om te veranderen buitelen over elkaar: de rechtspraak, de economie, het ondernemerssklimaat, het onderwijs, het gevangeniswezen. Anderen willen iets doen aan de „Russische mentaliteit”, de censuur of, zoals de 24-jarige Sergej, de wodka-inname van zijn landgenoten. Olga Titova (20) zou graag „heel veel” veranderen.

Bijna de helft van de jongeren wil „het politieke systeem”, „de regering” of „de president” aanpakken. 54 van de 98 respondenten hebben wel eens gedemonstreerd: tegen verkiezingsfraude, tegen Poetin, ter nagedachtenis aan de vermoorde oppositiepoliticus Boris Nemtsov of, zoals op 26 maart, tegen corruptie. Toch is slechts een kleine minderheid lid een politieke partij, club of vereniging.

„Deze jongeren zijn extreem individualistisch”, zegt socioloog Omeltsjenko per telefoon. „Ze zijn vooral bezig met zichzelf en leven bij het aantal likes op sociale media. Pas bij de demonstraties zagen ze elkaar voor het eerst in levende lijve. Toen bleken ze ineens toch bereid zich over te geven aan een collectief idee. Sinds de demonstraties worden jongeren door de politie en op school extra in de gaten gehouden, ziet Omeltsjenko. „De vraag is of ze het momentum, de spontaniteit van 26 maart, de komende maanden vast weten te houden.”

Drie jongeren vertellen:

Vladimir Prokopenko, 27 jaar, uit Bolosjitje:

Ik was naar de demonstratie gekomen omdat ik wilde weten hoeveel mensen er net zo over dachten als ik, wat de stemming was. We hadden geen spandoeken, we scandeerden geen leuzen. In het proces verbaal staat dat ik een bevel om door te lopen weigerde.

Ik zou ‘Poetin is een dief’ hebben geschreeuwd. Op het bureau bleek dat iedereen hetzelfde voorgedrukte proces verbaal had. Wij stonden gwoon te praten, toen agenten me wegsleepten. Bij het arrestantenbusje maakte ik het V-teken. Toen hebben ze me mijn hoofd tegen de bus geramd. In 2011 en 2012 heb ik ook gedemonstreerd. Ik ben geen lid van een politieke partij, en ook niet van andere organisaties. Ik woon in Bolosjitje, in de buurt van Moskou in een kamer van zeventien vierkante meter. Daarvoor betaal ik 4.000 roebel (66 euro, red.) per maand. De buren met drie kinderen betalen 7.500 roebel. En dat terwijl het huis uit de negentiende eeuw is en er sinds Stalin geen onderhoud meer is gedaan. Poetin zegt dat het in Oekraïne een nog grotere puinhoop is, maar dat is voor mij geen argument.”

Polina Kolesnitsjenko, 16 jaar, uit Moskou:

„Ik kon zelf niet bij de demonstraties van 26 maart zijn. Aan de ene kant zou ik graag gaan, om het optimisme mee te maken, te voelen dat ik iets bijdraag, en te zien dat we met velen zijn. Maar ik vind het ook eng, vanwege de kans op arrestaties en provocaties. Eerder ben ik wel bij twee demonstraties geweest. Mijn klasgenoten gaan zeker niet, die zijn met hele andere dingen bezig. Onze leraren negeren politieke onderwerpen.

Gisteren was er voor het eerst een discussie in de klas, daarbij ging het ook over Navalny. Onze docent noemde hem een ‘huurling van het Westen’.

Ik ben zelf misschien politiek bewuster door mijn ouders. Mijn vader is journalist, mijn moeder werkt bij een ngo, ze waren allebei waarnemer bij de verkiezingen van 2012, en ze steunen de oppositie. Mijn droom is in Duitsland te gaan studeren, ik leer al Duits. Anders wil ik journalistiek studeren in Moskou of Sint-Petersburg. Ik weet niet zoveel over Navalny, hij heeft charisma, maar hij is ook een nationalist, dus ik zou niet willen dat hij president wordt. Helaas mag ik zelf nog niet stemmen. Ik durf niet te hopen op verbetering, ik word misschien teleurgesteld.”

Anna Koval, 27 jaar, uit Moskou:

„Ik geef lessen Engels en Nederlands en ik werk bij als vrijwilliger bij Memorial (een instituut dat de Stalinistische repressie onderzoekt, red). De druk van de autoriteiten merk je niet direct. Men doet nog steeds wat men wil, het kost misschien meer moeite. Het risico hangt af van wat je doet. Neem Ildar Dadin, die met een spandoek de straat op ging.

Hij overtrad geen wet, maar ze hebben hem opgesloten en gemarteld. Dat is het gevaarlijkste, dat je helemaal in je eentje bent.

Deel uitmaken van een organisatie biedt enige bescherming. Tijdens de protesten van 2011 en 2012 studeerde ik in België. Als teken van solidariteit zijn we met een groepje gaan demonstreren in Brussel. Ik heb bewust niet meegedaan met de demonstratie op 26 maart, omdat ik bedenkingen heb over de politicus Navalny. Protesten zijn een belangrijk drukmiddel. Maar ik ben absoluut tegen revolutie. Idealisten denken dat zoiets kan plaatsvinden zonder al te veel bloedvergieten. Maar ik denk dat er heel veel slachtoffers zullen vallen.”