Het ondergronds museum in Napels

Onder het historische en barokke Napels ontstaat in hoog tempo een overweldigend museum met hedendaagse kunst en architectuur.

Metrostation Università, ontworpen door de Amerikaanse designer Karim Rashid Foto Giorgio Galano / istock

Roltrap op roltrap af, metro in metro uit. Als een soort Alice in Wonderland kijk je in de ondergrondse van Napels om je heen. Het liefst zou je hier met je dagkaart de hele dag van station naar station reizen om de unieke architectuur en kunstwerken goed te bekijken. Op de twaalf Stazioni dell’Arte komen de grote namen van hedendaagse architecten en kunstenaars voorbij – in totaal 140 kunstwerken langs een parcours van 20 kilometer. Van de portretten van Oliviero Toscani naar de mozaïeken van William Kentridge en van de architectuur van Massimiliano Fuksas en Gae Aulenti naar de magnifieke lichtkrater van Oscar Tusquets Blanca. Ieder station heeft hier zijn eigen uitgesproken identiteit.

Het ondergronds museum loopt van het centrum tot in de verre buitenwijken in een stad die zo’n 4,4 miljoen inwoners telt. In het prachtige, barokke centrum wordt hard gewerkt om het in z’n oude glorie te herstellen, een interessant contrast met de aandacht voor de moderne hedendaagse kunst en architectuur ondergronds.

De Stazioni dell’Arte waren een idee van Napels’ toenmalige burgemeester Antonio Bassolino en de bekende Italiaanse kunstcriticus Achille Bonito Oliva. De metro van Napels was toe aan vernieuwing en tijdens een vergadering van de gemeenteraad in 1995 kreeg het vooruitstrevende plan groen licht. Het zou echter tot 2001 duren voordat begonnen werd met de werkzaamheden, want waar moest de financiering vandaan komen in een chaotische stad als Napels, waar zelfs de fondsen ontbreken om het vuilnis op te halen? Uiteindelijk kwam de financiering van de Europese Unie en sponsorgeld van een stichting van vooraanstaande Napolitaanse industriëlen en ondernemers.

Metrostation Toledo, ontworpen door de Spaanse architect en designer Oscar Tusquets Blanca. Foto Salvatore Micillo / IsTOCK

„Ja, échte underground art. Dat kun je wel zeggen”, grinnikt de 78-jarige initiatiefnemer en coördinator van het project, de kunsthistoricus en criticus Achille Bonito Oliva. „Ik noem het altijd het Gedwongen Museum. Vrijwel niemand van al die metroreizigers heeft enig besef van hedendaagse kunst. Ik denk dat 90 procent van hen nog nooit een voet in een museum heeft gezet, laat staan in een museum voor hedendaagse kunst. Nu went hun blik langzaam maar zeker aan de positieve invloed van die hedendaagse kunst. Zowel aan de figuratieve als abstracte uitdrukkingen daarvan.”

Maar hoe ondergaat de gewone Napolitaanse arbeider of ambtenaar die dagelijks met de metro naar zijn werk reist dit? Bonito Oliva: „Je moet niet vergeten dat we hier in Napels zijn. Napolitanen van alle sociale niveaus hebben een aangeboren fantasie en een groot gevoel voor schoonheid. Een liefde voor muziek, kunst en architectuur, zoals je dat ook in die prachtige barokke bovengrondse stad kunt zien.

„De bevolking die dagelijks langs dit Gedwongen Museum reist, heeft groot respect en bewondering voor deze enorme ondergrondse explosie van kunst. Ook al weten ze er verder niets van. De Napolitanen zijn er trots op en beginnen het steeds meer als hun kunst te beschouwen. En in een stad die steeds meer last heeft van agressieve en zinloze vernielingen, kan het gerust bijzonder worden genoemd dat in geen enkele van de Stazioni dell’Arte ooit iets is beschadigd of ondergespoten met graffiti. Onlangs was een oude man in station Dante bezig het werk van Joseph Kosuth schoon te maken. Hij kwam er twee keer per dag langs, had er vuil op gezien en voelde zich daar verantwoordelijk voor.”

‘Allermooiste metrostation in Europa’

Het idee van de Stazioni dell’Arte was om er internationale hedendaagse kunst en architectuur te laten zien, met grote namen als Karim Rashid (Egypte/Canada), Mimmo Jodice (Italië) en William Kentridge (Zuid-Afrika). Sommigen meer figuratief, anderen abstract, zoals de Amerikaanse Sol Lewitt en de Italiaanse Mario Mersi.

„Ik heb ook gekozen voor kunstenaars die werken met video of multimedia”, vertelt Bonito Oliva. „Een bewegende lichtinstallatie van de Amerikaanse theaterregisseur en videokunstenaar Robert Wilson. De Iraanse filmregisseur Shirin Neshat maakte een serie foto’s van een performance van een aantal Napolitaanse acteurs en actrices. En we zijn in gesprek met de Britse filmregisseur Peter Greenaway die een kunstwerk gaat maken voor een nog te bouwen station.”

Lees ook Even spieken: kunst onder het Rokin, over de kunst in de Amsterdamse Noord-Zuidlijn

Het metrostation Toledo, dat in 2012 werd heropend, werd in 2014 door The Daily Telegraph en CNN uitgeroepen tot het allermooiste metrostation in Europa. Het station werd ontworpen door de Spaanse architect en designer Oscar Tusquets Blanca. Buiten bij de ingang Via Diaz staat de metalen sculptuur Il cavaliere di Toledo van William Kentridge. Boven het station staan drie zeshoekige piramides die zorgen voor het licht op de eerste verdieping. De Crater de Luz van Tusquets Blanca boven de roltrap is een hoornvormige ruimte van 30 meter die langzaam naar boven naar het daglicht toegaat en met haar nuances van blauw het idee van de zee buiten oproept. In de gang op de tweede verdieping beneden is de 24 meter lange lichtinstallatie On the beach… you and me van Robert Wilson te zien. Je krijgt er het gevoel langs de zee te lopen; door het gebruik van elektronische lichteffecten lijkt het alsof de golven komen aanrollen als je er langs loopt. Bij een andere uitgang is de installatie Men at work van Achille Cevoli te zien. Die herinnert je er met zijn beelden aan dat al die schoonheid van de Stazioni dell’Arte uiteindelijk toch echt gewoon door arbeiders, door ‘de gewone man’ gerealiseerd is.

Foto Luca Mato / Istock

Boven het station Toledo sta je ineens midden in de Quartieri Spagnoli (de Spaanse Wijk), een van de levendigste volkswijken in het centrum van Napels. Het dagelijkse straatleven speelt zich hier af op een manier die soms doet denken aan een reclame voor het pastamerk Bertoli, met eettafels op straat, televisies buiten waarop voetbal te zien is en voltallige families die juichen bij ieder doelpunt. De prachtige barokke paleizen om de hoek herinneren je eraan dat Napels, niet Rome of Milaan, in de 18de en 19de eeuw een van de belangrijkste Europese steden was. Napels is die glorietijd niet vergeten en het is net of de stad ondanks alle problemen als georganiseerde misdaad, corruptie en zich ophopend vuilnis haar plaats in de wereld heeft weten terug te winnen. Maar dan nu met hedendaagse kunst.

Even verderop wordt gewerkt aan station Municipio van de Portugese architecten Alvaro Siza en Eduardo Souto de Moura. Bovengronds is het een enorme bouwput, binnen groeit het toekomstige station. Sinds de bouw in 2003 begon, is het plan 27 keer aangepast. Tijdens het graven werden archeologische kunstschatten gevonden, waarvan een deel inmiddels is overgebracht naar het Nationaal Archeologisch Museum in Napels. Drie Romeinse schepen zullen beneden blijven. De bedoeling is die te integreren in de architectuur van het station. Er wordt nog overlegd welke kunstenaar met de architecten gaat samenwerken.

Ga je hier naar boven, dan zie je het Koninklijk Paleis uit de tijd dat Napels nog een koninkrijk was, met daaromheen de levendige barokke stad.

„De barok was in de tijd dat het gemaakt werd – gebouwd, gebeeldhouwd, geschilderd – ook hedendaags”, zegt Achille Bonito Oliva. „Tot op de dag van vandaag ervaren wij die bijzondere schoonheid ervan. Dat zal ook gelden voor de ondergrondse stad, de Stazioni dell’Arte.”