Column

Democratie is een rare uitzonderingssituatie

Het is gemakkelijk te vergeten dat democratie in historisch opzicht een zeldzaam verschijnsel is, schrijft Ilja Leonard Pfeiffer.

Zou democratie de beste staatsvorm zijn? In het Vrije Westen is dat inmiddels een rare, om niet te zeggen perverse vraag geworden. Zoals een rivier ontspringt als een woeste bergbeek, zich met cascades en stroomversnellingen in wilde bochten door het heuvelland slingert en uitmondt in de rustige wateren van een wijde delta, zo zijn wij de democratie gaan beschouwen als het natuurlijke eindpunt van de geschiedenis. Daar moet het naartoe, naar de democratie. Wij zijn er al. Andere landen zullen volgen, met of zonder onze hulp. En dan zal alles goed zijn.

Het is gemakkelijk te vergeten dat democratie in historisch opzicht een zeldzaam verschijnsel is, een rare uitzonderingssituatie in duizenden jaren van despotisme, feodalisme, koningen en keizerrijken, aristocratieën en theocratieën. Voordat wij eraan begonnen, is het een paar keer uitgeprobeerd en wat die ervaringen ons vooral hebben geleerd, is dat democratie de moeilijkste staatsvorm is. Het is geen natuurlijk evenwicht, maar balanceren op een slap koord.

De democratie van het oude Athene beschouwen wij als een inspirerend voorbeeld. Toen die door het uitbreken van de Peloponnesische Oorlog onder druk kwam te staan, hield de Atheense staatsman Pericles een redevoering aan het graf van de gevallen soldaten. We kennen zijn redevoering niet, maar de versie die Thucydides ervan geeft in het tweede boek van zijn Historiën is wereldberoemd geworden. Thucydides legt Pericles twee voorwaarden in de mond waaraan een succesvolle democratie moet voldoen: respect en educatie.

Pericles zegt dat vrijheid niet alleen gedefinieerd is als gelijkheid voor de wet, maar ook als respect in het dagelijks leven: ‘We houden elkaar niet de hele tijd wantrouwend in de gaten en winden ons niet op als onze buurman handelt zoals het hem belieft.’ Pericles beschouwt de bloei van filosofie en kunsten als een voorwaarde voor het welslagen van democratie. Philokaloûmen met’ euteleías kaì philosophoûmen áneu malakías. ‘Wij cultiveren schoonheid en kennis zonder extravagant en zwak te worden.’ Vlak daarna zegt hij: ‘De burgers hebben kennis van zaken en beschouwen discussie niet als een struikelblok voor actie maar als een noodzakelijke voorwaarde voor goed beleid.’

De negentiende-eeuwse Italiaanse politiek filosoof Giuseppe Mazzini legde in zijn geschriften de nadruk op precies dezelfde aspecten voor het welslagen van het democratisch bestel die hij voor de jonge staat Italië in gedachten had. Burgers in een democratie moeten zich bewust zijn van hun plichten in plaats van zich te laten voorstaan op hun rechten en democratie zonder voortdurende scholing is gedoemd te mislukken.

Terwijl wij elkaar in Nederland belagen in onze Twitterstormen en verongelijktheid de politieke norm is geworden, worden dictators als Trump en Erdogan democratisch gekozen door de ongeschoolde meerderheid van het electoraat. Democratie wordt onmiddellijk kwetsbaar zodra inschikkelijkheid en deskundigheid uit de mode raken en verdacht worden gemaakt. Dan heft de democratie zichzelf op democratische wijze op.

Ook in het oude Athene heeft de democratie geen stand gehouden. Het bestel heeft ongeveer vijftig jaar redelijk gefunctioneerd, net als bij ons in de vijftig jaar tussen Drees en Fortuyn.