Salamander heeft geen verweer tegen schimmel

Schimmelziekte

Vuursalamanders in Nederland, België en Duitsland sterven massaal door besmetting met een Aziatische schimmel.

Gezonde vuursalamander Foto iStock

De dodelijke salamanderschimmel die in 2010 ontdekt werd in Zuid-Limburg verspreidt zich in hoog tempo over de buurlanden. Inmiddels zijn ook meerdere populaties van vuursalamanders in België en in Duitsland weggevaagd.

In Nature beschreef een Belgisch-Zwitsers onderzoeksteam woensdag hoe het zo ver kon komen: vuursalamanders hebben geen enkele kans tegen de schimmel. Uit labtests blijkt dat de salamanders allemaal aan de ziekte sterven, ook als ze aan een lage dosis schimmels worden blootgesteld. Ze ontwikkelen er geen weerstand tegen. Ook verspreidt de schimmel zich gemakkelijk, zelfs via de bodem. „Er is niet veel wat we voor de vuursalamander kunnen doen”, zegt hoogleraar An Martel van de Universiteit Gent aan de telefoon. Ze is specialist in amfibieënziekten en eerste auteur van de studie.

De schimmel die de salamanders bedreigt, is in 2013 beschreven en Batrachochytrium salamandrivorans gedoopt. Het is een uitheemse Aziatische schimmel, die door onbekende oorzaak in West-Europa terecht is gekomen. Verschillende salamandersoorten zijn vatbaar; voor vuursalamanders is de infectie dodelijk.

De schimmel gaf de vuursalamanders in Nederland de nekslag. De enige twee populaties van het land, in het Bunderbos en het Vijlenerbos in Zuid-Limburg, zijn nagenoeg uitgeroeid; van de duizenden vuursalamanders waren er in 2016 nog maar zes over. Inmiddels zijn er ook massaal vuursalamanders gestorven in de Duitse Eifel en op drie plaatsen in de Belgische Ardennen. Of er in de geïnfecteerde gebieden nog vuursalamanders de winter hebben overleefd, moet de komende maand blijken. In de lente worden vuursalamanders actief.

In Zuid-Limburg zijn in 2012 de meeste resterende vuursalamanders gevangen. Zij leven nu in twee dierentuinen. In België is dat nog niet gebeurd, al worden er wel plannen gemaakt om in geïnfecteerde leefgebieden dieren te vangen. Martel: „Dat is het enige wat erop zit.”

Vuursalamanders staan in Nederland en België op de rode lijst voor bedreigde diersoorten. Ze komen in heel Europa voor; het voortbestaan van de soort is dus niet in gevaar. Het onderzoeksteam maakt zich wel zorgen dat de ziekte zich verder over Europa zal verspreiden of overspringt naar bijvoorbeeld Noord-Amerika.

Uit de labtests die An Martel met Belgische en Zwitserse collega’s uitvoerde, blijkt dat de schimmel B. salamandrivorans meerdere kenmerken heeft die hem tot een „perfecte ziekteverwekker” maken – in de woorden van de Britse hoogleraar Matthew Fisher die een commentaar bij de studie schreef. Vuursalamanders hebben geen weerstand en besmetten elkaar gemakkelijk. Ook kunnen meerdere soorten kikkers en salamanders de ziekte overbrengen, zonder zelf (ernstig) ziek te worden. Bovendien maakt de schimmel sporen die in de bosbodem en in water nog dagen of weken besmettelijk blijven.

Er begint dit voorjaar een onderzoeksprogramma in Duitsland, België en Frankrijk, om met steekproeven te onderzoeken hoe ver de schimmel zich al verspreid heeft. Daarnaast worden er in West- en Zuid-Europa plannen gemaakt om infecties snel op te sporen, en om in dat geval dieren te vangen. Amfibieën-onderzoekers hebben daarvoor een Europese subsidie van 900.000 euro gekregen.