Dit zijn de ingrediënten voor een film van Kaurismäki

Aki Kaurismäki Films van de Finse regisseur Aki Kaurismäki herken je direct. Dit zijn de vaste ingrediënten van een vintage Kaurismäki.

Voor de Finse filmmaker Aki Kaurismäki zijn de wereld, de filmgeschiedenis en nog een paar van die dingen in 1962 opgehouden te bestaan. Gevraagd waarom zijn films er altijd uitzien alsof ze in een onbestemd verleden spelen, zei hij. „De cinema is in 1962 gestorven. Ik denk in oktober.” Waarom 1962? „Omdat ik een Cadillac uit dat jaar heb.” Het verhaal vertelt echter niet waarom nou precies in oktober.

Het is een kleine anekdote die het universum van de net 60 jaar geworden regisseur samenvat. Het is somber. En droogkomisch. Het is desperaat. En romantisch. Er is geen hoop. Maar ook geen wanhoop. Het is subversief op een subtiele manier.

Zijn nieuwste film, The Other Side of Hope, werd op het Filmfestival Berlijnonderscheiden met de regieprijs. Kaurismäki zelf bleek te dronken om het podium te beklimmen. Vintage Kaurismäki, denk je dan, een hedendaagse filmauteur wiens werk uit duizenden herkenbaar is. Geen filmmaker is zo duidelijk beïnvloed door andere grote filmmakers (van Robert Bresson tot Yasujiro Ozu).

Maar een Kaurismäki oogt toch volstrekt eigenzinnig en authentiek. Met zijn minimalistische shots, vaste cameraposities en -composities, secuur kleurgebruik en schaarse belichting schildert hij een wereld die niet door moderniteit lijkt aangetast.

Het is net alsof hij bij elke film dezelfde legodoos omgooit en er een nieuwe stad uit bouwt. Die dan toch weer verdacht veel op Helsinki tijdens een eindeloze winternacht lijkt. Je zou met dezelfde elementen je eigen Kaurismäki kunnen fabriceren, zo lijkt het. Wat is daarvoor nodig?

Lees ook de recensie van The Other Side of Hope: Droogkomische boodschap die nooit drammerig wordt
  1. Helsinki

    Een film van Aki Kaurismäki zonder Helsinki, dat gaat niet. Het is de stad waar hij in 1983 zijn eerste film, de Dostojevski-adaptatie Crime and Punishment, situeerde. En waaruit hij een paar jaar later wegvluchtte om in Portugal te gaan wonen. Meer zonlicht. Maar waar hij steeds naar terugkeert om zijn films op te nemen.

    Er is geen straathoek waar hij niet onder het gele licht van een lantaarnpaal zijn camera heeft neergezet. Incidenteel wijkt hij uit naar een andere stad, zoals voor het eerste deel van zijn ‘haventrilogie’ Le Havre (2011) – The Other Side of Hope is het middendeel, al heeft hij, contradictoir als altijd, ook gezegd dat het zijn laatste film is. Maar Le Havre ziet er dan toch weer uit als Helsinki.

    Zou Kafe Mockba, de Moskou Bar, er nog zijn? Die Aki samen met zijn eveneens filmende en films producerende (en liever in Brazilië verblijvende) broer Mika volstouwde met props uit zijn films en Sovjet-parafernalia? Kaurismäki’s Helsinki bestaat uit lege straten, kades in de mist en achterafsteegjes en souterrains waar het nooit licht wordt. Waar de Koude Oorlog nooit is afgelopen.

  2. Een man zonder verleden

    The Man Without a Past is Kaurismäki’s bekendste film uit 2002, genomineerd voor een Oscar voor Beste Buitenlandse Film en in Cannes met de Grand Prix bekroond. Het is het tweede deel van zijn zogeheten Finland-trilogie (Kaurismäki is dol op trilogieën, bij hem komt al het goede in drieën). De man (en soms vrouw) zonder verleden, of zonder eigenschappen, of zonder doel, is Kaurismäki’s belangrijkste hoofdpersonage. Hij migreert van film naar film. In The Man Without a Past draait het om de naamloze M, een man met geheugenverlies die zijn bestaan vanaf de bodem weer moet opbouwen. Alle dingen die voor ons vanzelfsprekend zijn ontdekt hij voor de eerste keer: waar vind je een dak boven je hoofd? Hoe kom je aan eten en kleren? Het levert tal van absurde situaties op, die Kaurismäki vol gortdroge spot gadeslaat.

    Hij effent zo ook de weg voor een diepgevoeld humanisme, want al zijn films vragen uiteindelijk: wat zijn de basiswaarden die ons tot mens maken? In Ariel (1988) moet een werkloze mijnwerker opnieuw beginnen. The Match Factory Girl (1990) laat zien hoeveel vernederingen een fabrieksarbeidster kan verdragen voordat ze breekt – als een luciferhoutje. En dan ontbrandt.

    Zijn nieuwe film, The Other Side of Hope, gaat over een Syrische vluchteling die als verstekeling in een kolenschip in Helsinki belandt en moet uitvinden wat zijn recht op een menswaardig bestaan is. Aan de andere kant van de hoop. Kaurismäki heeft een eigenaardige opvatting van hoop. „Als er geen hoop meer is”, zei hij ooit, „dan is er ook geen reden meer voor pessimisme.”

  3. Rock-’n-roll

    Diep van binnen is Aki Kaurismäki een ouwe rocker. De soundtrack is het kloppend hart van al zijn films. Alles wat zijn personages in zijn vaak bijna dialoogloze films niet onder woorden kunnen brengen, lost de muziek voor hen op.

    Iconisch zijn natuurlijk de Leningrad Cowboys met hun gepommadeerde vetkuiven die bijna het topje van hun overdreven opkrullende Wincklepicker-puntschoenen raken. De rock-’n-roll-parodieband figureerde sinds midden jaren tachtig in een aantal (korte) films van de Fin, culminerend in het hilarische drieluik Leningrad Cowboys Go America (1989), Leningrad Cowboys Meet Moses, gecompleteerd door de concertfilm Total Balalaika Show met het koor van het Russische Rode Leger (beide 1994).

    Maar het is niet alleen de rock-’n-roll die zijn bloed verwarmt in de koude Finse nacht. Naast obscure sixtiesrock kun je in zijn films een eclectische mix aantreffen van vuige blues, Noordse popsongs en natuurlijk de Finse tango van Olavi Virta, door Kaurismäki liefkozend de Finse Frank Sinatra genoemd.

    Ook in The Other Side of Hope duikt te pas en te onpas een verlopen straatorkestje op, dat zowel als vrolijke noot werkt als met een trefzeker aangeslagen akkoord door merg en been snijdt. Melodrama in de ware zin des woords. Let vooral ook even op die zelfgemaakte kistgitaar.

  4. Drank en sigaretten

    Niet alleen Kaurismäki neemt de sterke drank serieus – het merendeel van de interviews met hem bestaat uit uitgebreide beschrijvingen van zijn staat van dronkenschap – ook zijn personages drinken liever per fles dan per glas. Het is een beetje het clichébeeld van de Fin natuurlijk: dronken en depressief, en met een beetje pech ook nog werkloos.

    Maar Kaurismäki kent zijn stereotypen en weet ze te overstijgen. Hoe langer je zwijgzaam met zijn antihelden aan een tafeltje zit, duizelig van de drank en high van de sigarettenrook die langs je ogen omhoog cirkelt, hoe meer je van ze gaat houden. Net als in Kaurismäki zelf schuilen in zijn hoofdpersonen hopeloze romantici. Ze bestaan alleen in films.

  5. Engagement

    Kaurismäki is een van de meest opmerkzame en geëngageerde filmmakers van dit moment. In The Other Side of Hope zoomt hij in op de vluchtelingencrisis, steekt hij de draak met het hulpeloze hulpverlenerscircuit, maakt hij korte metten met de fascisten die uit de schaduwen kruipen en weet hij zowaar een ontroerend pleidooi te houden voor iets wat we vroeger burgerzin zouden noemen. In 1962. Maar daar doet hij dan weer helemaal niet nostalgisch over.

    Een paradoxale man die nooit school zal maken. Want wie hem probeert na te doen, komt op zijn best tot een parodie. Al lijken al zijn films op elkaar, Aki Kaurismäki is onnavolgbaar.