Waarom doet May dit? En zeven andere vragen over de Britse verkiezingen

De Britse premier May kondigde dinsdagochtend aan nieuwe verkiezingen voor het Verenigd Koninkrijk te willen uitschrijven. Ze hoopt bij vervroegde verkiezingen een steviger mandaat te krijgen voor de harde Brexit die zij voorstaat. Ze staat er goed voor. Acht vragen over wat velen zien als opnieuw een slimme zet van May.

Theresa May. Foto Andy Rain/EPA
  1. Waarom stelt ze dit voor?

    De ‘benoemde premier’ of prime minister by accident. Regelmatig worden er diskwalificerende opmerkingen gemaakt over het premierschap van Theresa May. Ze komen erop neer dat ze geen eigen mandaat heeft. May is nu niet premier van het Verenigd Koninkrijk omdat ze zo populair is bij kiezers, maar omdat zij het politieke spel binnen de Conservatieve partij na het Brexit-referendum en het plotse vertrek van David Cameron het slimst speelde. May merkt al langer dat dit haar kwetsbaar maakt. De Schotse premier Nicola Sturgeon wijst er regelmatig op, iedere keer dat May weigert een nieuw Schots onafankelijkheidsreferendum goed te keuren: ‘Hoe durft deze niet-verkozen leider het Schotse volk een democratische stem te ontnemen!?’ Sturgeons kritiek heeft May vooralsnog kunnen pareren, maar als de Brexit-onderhandelingen de komende jaren moeilijk verlopen, en als de Britse economie in zwaar weer zou belanden, als banen verdwijnen en prijzen stijgen, zal het gemor toenemen: wie heeft May toestemming gegeven zo te handelen?

    Door in juni verkiezingen te houden neemt zij die kwetsbaarheid weg. May kan, als ze wint, dan met recht zeggen dat ze doet wat de Britten van haar verlangen. Middels een verkiezingswinst zal May tegenstanders, critici en potentiële concurrenten binnen haar eigen partij stil krijgen. Die zullen weten dat zij na de stembusgang hun Lagerhuiszetel mede te danken hebben aan de verkiezingsbeloften van May. Met een stembusgang dwingt May hen te kiezen: medeverantwoordelijkheid nemen voor het Brexit-beleid of opstappen. In feite tracht May met verkiezingen haar tegenstanders weg te vagen voordat zij in de loop van de Brexitonderhandelingen te veel voer voor kritiek krijgen.

    Voor May is het eveneens belangrijk dat zij de komende jaren kan regeren volgens haar eigen partijprogramma. Officieel is nu nog het manifest dat haar voorganger Cameron heeft opgesteld, de basis van het regeringsbeleid. Dat document is door Brexit echter hopeloos achterhaald. Er staat bijvoorbeeld in dat het Verenigd Koninkrijk lid dient te blijven van de Europese interne markt, iets wat May categorisch heeft uitgesloten. Cameron is al maanden geleden vertrokken uit de Britse politiek. Als May de verkiezingen wint, werpt zij ook de laatste schaduw van haar voorganger af: 10 Downing Street is dan eindelijk van haar alleen.

    Bekijk hieronder de aankondiging van Theresa May:

  2. Gaan de verkiezingen over de Brexit?

    Helemaal. Op 23 juni vorig jaar kozen Britten tussen Remain en Leave, blijven of vertrekken. Het werd vertrekken, maar hoe en op welke wijze werd niet gevraagd in het referendum. Het wordt May door Labour, tegenstanders binnen haar eigen partij en Europeanen als Guy Verhofstadt verweten dat May zonder enige basis haar eigen interpretatie heeft gegeven aan de Brexit-stem. Een stem om te vertrekken betekent niet automatisch een stem voor de harde Brexit die May voorstaat. Met haar eigen manifest, haar eigen mandaat en een eigen klinkende verkiezingsoverwinning hoopt May dat verwijt weg te nemen. De afgelopen maanden heeft de premier haar visie op Brexit verhelderd. Ze wil uit de interne markt, ze wil een uitgebreid vrijhandelsverdrag met de EU, ze wil nieuwe akkoorden met de rest van de wereld, ze wil per se dat Britten controle krijgen over hun eigen migratiebeleid en rechtspraak. Kortom: Theresa May wil een harde Brexit. Als ze het vertrouwen van de kiezers krijgt, kan May hard maken dat de Brexit die zij probeert uit te onderhandelen de komende twee jaar de Brexit is die een meerderheid van de Britten wil.

    Labourleider Jeremy Corbyn zal zijn best doen om de verkiezingscampagne niet over Brexit te laten gaan. De partij is daar te verdeeld over om tot een coherent standpunt te komen. Corbyn zal willen dat de verkiezingen gaan over de rammelende staat van de National Health Service, over het gebrek aan betaalbare woningen, over de plannen van May om meer elitescholen op te richten. Het probleem voor Labour is dat uit peilingen blijkt dat de Conservatieven ook op dit punt als betrouwbaarder gezien worden. Vergeleken met voorganger Cameron is May economisch behoudender; ze schuwt staatsinmenging niet. Ze is minder gecharmeerd van de vrije markt, vindt dat de staat een actieve rol dient te spelen in het leven van mensen. Ze wil de kloof tussen arm en rijk dichten. May vindt dat Britten best wat patriottischer mogen zijn. Naast Brexit gaan deze verkiezingen ook over het verkrijgen van brede steun voor het soort conservatisme dat May aanhangt.

  3. Wat vindt Labour van deze stap?

    Partijleider Jeremy Corbyn reageerde snel door te zeggen dat hij vervroegde verkiezingen natuurlijk steunt. Hij zegt al maanden dat hij bezig is de partij klaar te stomen voor een campagnestrijd en die met vertrouwen tegemoet te zien. De officiële reactie verschilt echter van de werkelijkheid bij Labour. Momenteel bekleedt Labour 229 zetels in het Lagerhuis. Binnen de Lagerhuisfractie van de partij wordt serieus rekening gehouden met een monsterverlies, waardoor de partij uit zou kunnen komen op minder dan 140 zetels. Dat betekent dat circa negentig Labourlagerhuisleden vanaf vandaag weten dat zij wellicht snel op zoek moeten naar een nieuwe baan. Dat is funest voor de sfeer, strijdbaarheid en eenheid in de fractie. De komende dagen zal een discussie uitbreken of Corbyn de partij naar de slachtbank moet leiden of alsnog de eer aan zichzelf dient te houden. Door regelwijzigingen en de aanwas van nieuwe Corbynista-leden is Labour ver naar links opgeschoven. Een eventuele opvolger van Corbyn zou waarschijnlijk ook van de linkerflank van de partij komen. Het probleem voor Labour is dat de partij alleen algemene verkiezingen wint, Tony Blair’s New Labour precies 20 jaar geleden, als de partij een centrum-linkse campagne voert. Alleen dan zijn kiezers in enkele uiterst belangrijke swingdistricten bereid voor Labour te kiezen.

  4. Denkt Londen dat de onderhandelingen over de Brexit hierdoor worden vertraagd?

    Dat zal afhangen van de uitslag. De komende weken spelen de Brexit-onderhandelingen zich toch vooral aan de overzijde van het Kanaal af. De 27 overige EU-leden moeten het eens worden over een onderhandelingsstrategie. Zij houden op 29 april een top om hierover tot een akkoord te komen. Als de notoir onbetrouwbare Britse peilingen een indicatie geven, koerst May op een stevige overwinning af. Zij zou na 8 juni gewoon verder kunnen met waar zij gebleven is en in de loop van juni in onderhandeling treden met de EU. Britse onderhandelaars schatten al langer in dat de moeilijke punten van de besprekingen toch pas plaatsvinden als de Franse en de Duitse verkiezingen achter de rug zijn. Frankrijk kiest zondag, Duitsland in september.

    Mocht May de verkiezingen verliezen of slechts een zeer krappe meerderheid behalen, dan ontstaat opnieuw een onduidelijke situatie. Moet May dan opstappen? Moet de Brexit-strategie herzien worden? Wil de nieuwe leider van het land überhaupt doorgaan met Brexit? Hoe groot de voorsprong in de peilingen voor May ook is op dit moment, het blijft een politieke gok. Ze kan een dramatisch slechte campagne voeren, er kan zich een onverwachte externe gebeurtenis voordoen die de situatie op zijn kop zet. Het afgelopen jaar (Brexit, Trump) heeft duidelijk gemaakt: de wereld laat zich moeilijk voorspellen, zekerheden bestaan niet.

  5. Denkt Brussel dat onderhandelingen over de Brexit hierdoor worden vertraagd?

    Je zou denken van wel. Op zaterdag 29 april houden de EU-leiders een speciale Brexit-top: heeft dat nog wel zin als de Britten kort daarna verkiezingen houden? Regeringsleiders verplaatsen zich niet graag voor niets, helemaal niet in het weekend. Maar nu de boel afblazen zou de indruk wekken dat leiders stiekem hopen dat May onderuit gaat en Brexit van de baan is. Europees ‘president’ Donald Tusk laat bij monde van een woordvoerder weten dat de vervroegde verkiezingen geen enkel effect hebben op de voor de komende maanden geplande bijeenkomsten. Op 29 april willen leiders het mandaat van hoofdonderhandelaar Michel Barnier vaststellen. Ze kunnen ook weinig anders, sinds de recente Brexit-brief van May. Die geldt als het formele startschot van de onderhandelingen, die twee jaar zullen duren. „Het proces is door de Britten zelf in gang gezet”, zegt een ingewijde in Brussel. „We kunnen niet anders dan ons daarop voorbereiden.” Een EU-diplomaat zegt het zo: „Op 29 april gaat het om het bepalen van ónze positie.” Dat de Britten nu nog naar de stembus willen, is hun zaak. Stel: de verkiezingen leveren een verrassende winnaar op die de Brexit wil terugdraaien - kan dat? Alles kan, zeggen ze in Brussel, alleen is voor het stopzetten van het proces intussen wel unanimiteit van alle overige 27 regeringsleiders nodig.

  6. Maken de Britse Liberaal-Democraten nog een kans?

    De Britse Liberaal-Democraten, de LibDems, werpen zich op als redelijk alternatief. De Tories willen een harde Brexit. Labour is de weg kwijt en weifelt. De LibDems zijn fel tegen Brexit en hopen daarmee stemmen weg te trekken bij zowel Labour als de Conservatieven. Ze zullen zich gesteund voelen door hun overwinning in een tussentijdse verkiezing voor een Lagerhuiszetel in het Zuid-Londense kiesdistrict Richmond Park. De kandidaat van de LibDems voerde een anti-Brexit campagne en versloeg afgelopen december de populaire Zach Goldsmith. De LibDems zullen hopen iets van hun grote verlies van 2015 (van 49 naar 8 zetels) goed te maken. Toen werden ze afgestraft voor hun deelname aan de coalitieregering met de Tories.

    Het wordt ook interessant om te zien wat UKIP doet. Voor de anti-EU-partij was Brexit de grote beloning na jarenlang zwoegen. Tegerlijkertijd lijkt de rol van de partij na dit hoogtepunt uitgespeeld: ze kregen immers waar ze campagne voor voerden. Geruzie, eindeloos veel wisselingen aan de top en onenigheid met een belangrijke donor hebben de partij geen goed gedaan. De strategie van de nieuwe partijleider Paul Nuttall om zetels af te snoepen van Labour in working class-districten in Noord-Engeland is vooralsnog niet succesvol. Twee tussentijdse verkiezingen gingen verloren.

  7. En de Schotten en de Ieren?

    De verkiezingen van juni worden eveneens interessant voor de Scottish National Party en het Noord-Ierse Sinn Féin. Zij zullen willen aantonen dat er sinds Brexit momentum bestaat voor hun respectievelijke afscheidingsbewegingen. Zij hebben een goede uitslag nodig. De Schotten zullen eventuele zetelwinst gebruiken om hun argument kracht bij te zetten dat een onafhankelijkheidsreferendum gerechtvaardigd is. Sinn Fein zal een goede uitslag gebruiken om de discussie over Ierse hereniging aan te wakkeren.

    Hoe de uitslag ook uitvalt: op 9 juni zal het Verenigd Koninkrijk nog steeds verdeeld zijn en zal de toekomst nog steeds risicovol en ongewis blijven, ondanks de stabiliteit en rust die campagnepoliticus Theresa May vandaag beloofde voor de donkere deur van 10 Downing Street.

    (Met medewerking van Stephane Alonso en Tijn Sadée)

  8. Hoe reageerden de markten?

    Grote bewegingen in de koers van het Britse pond, dinsdag: eerst een duikeling en toen een steile klim omhoog. Voordat duidelijk was waar de persconferentie van premier Theresa May over zou gaan, daalde de waarde van het pond binnen minder dan een uur van ruim 1,180 euro naar ruim 1,175 euro. De meeste beleggers houden niet van onzekerheid. Maar toen het hoge woord van May er eenmaal uit was – ze wil vervroegde verkiezingen op 8 juni – werd het pond snel duurder. De meeste beleggers zien nu het volgende scenario voor zich. May komt versterkt uit de verkiezingen. Daardoor zal ze de rechtervleugel van haar eigen Conservatieve partij, die een nog ‘hardere’ Brexit propageert, beter onder de duim weten te houden. En daardoor zal de Brexit uiteindelijk ‘zachter’ worden, dat wil zeggen: er zullen minder nieuwe belemmeringen optreden in de handel met de EU dan eerder werd gevreesd. Uiteindelijk zal de Britse economie daarvan profiteren, wat zich vertaalt in een duurder pond. Aan het einde van de middag was het pond meer dan 1,192 euro waard, dus ongeveer een cent meer dan voordat May sprak.

    Op de aandelenmarkten was slechts een beweging te zien: naar beneden. De FTSE 100-index in Londen stond aan het einde van de middag meer dan 2 procent lager dan bij beursopening. Dat komt onder meer omdat veel Britse multinationals schade dreigen te lijden als het pond te veel in waarde stijgt. Britse producten zijn goedkoper voor buitenlandse afnemers als het pond goedkoop is.