Kijken: een priem in de hersenen ‘genas’ alle kwalen

De transorbitale lobotomie werd gepresenteerd als wondermiddel, maar richtte vaak onherstelbare schade aan.

Foto Lex van Lieshout / ANP

Voor wie kampt met schizofrenie is er risperidon. Wie depressief is, neemt prozac, zoloft of seroxat. Mensen met ADHD krijgen ritalin voorgeschreven.

Er is anno 2017 bijna geen stoornis meer met een oorsprong in het brein waar geen medicatie voor bestaat. Een halve eeuw geleden was dat heel anders. Niet pilletjes werden toen gezien als de beste manier om psychische klachten te bestrijden, maar fysieke ingrepen in de hersenen. De meest angtaanjagende was de transorbitale lobotomie.

IJspriem

Over die operatie maakte de documentairewebsite Retro Report een video. First, do no harm heet de mini-docu - een verwijzing naar de regel uit de Eed van Hippocrates die stelt dat een arts nooit een behandeling mag geven waardoor de toestand van zijn patiënt erop achteruit gaat.

De lobotomie voldeed niet aan die regel - daarover later meer. Eerst de operatieprocedure, die al veel duidelijk maakt. Een dun, lang en scherp metalen instrument - net een ijspriem - werd onder het bovenste ooglid doorgeschoven, tot de punt het botlaagje onder de hersenen raakte. Een klap met een hamer was genoeg om de priem het brein in te drijven.

Vervolgens bewoog de arts het instrument heen en weer. Zo sneed hij een groot deel van de verbindingen in de voorkant van de hersenen weg. Dat was het cruciale deel van de ingreep: de verbroken verbindingen zouden allerlei kwalen genezen. Van depressie tot angststoornissen, van slapeloosheid tot trauma’s.

The Wall Street Journal maakte in 2013 dit filmpje over een WOII-veteraan die een lobotomie onderging voor zijn oorlogstrauma. De tekst gaat verder onder de video.

Zwaar gehandicapt

De transorbitale lobotomie was een fluitje van een cent. De operatie kon binnen een paar minuten worden gedaan. Uitvinder Walter Freeman, die de ingreep overigens eerst uitprobeerde op grapefruits, reisde door de Verenigde Staten en voerde eens 225 lobotomieën uit in twaalf dagen. Een wondermiddel, zo leek het.

De werkelijkheid was uiteraard anders. Voor veel patiënten had de lobotomie desastreuze gevolgen. Het bekendste voorbeeld is Rosemary, de jongere zus van president John F. Kennedy. Rosemary had gedragsproblemen. Ze kon intellectueel en sportief niet zo goed meekomen als haar getalenteerde broers en zussen. Haar vader besloot dat een lobotomie de oplossing was. Rosemary zou de rest van haar leven zwaar gehandicapt blijven.

Met de opkomst van medicatie raakte de transorbitale lobotomie langzaam in ongebruik. Tegenwoordig is ze een obscure bladzijde in de geschiedenis van psychiatrie. Maar, zoals een vooraanstaande neuroloog zegt in de documentaire:

“Dit donkere verleden van de psychiatrische chirurgie hangt nog steeds boven ons beroepsveld.”