Uitslag referendum wakkert polarisatie aan

De ene helft van Turkije staat achter de sterke leider en de andere helft denkt nu in een dictatuur te leven.

Aanhangers van president Erdogan in Istanbul vieren de nipte overwinning. Deniz Toprak/EPA

De uitslag van het referendum in Turkije toont een diep verdeeld land. Iets meer dan de helft (51 procent) van de kiezers stemde zondag voor de grondwetswijziging die het parlementaire stelsel vervangt door een presidentieel systeem met een sterke uitvoerende macht. Het is een zeer klein mandaat voor zo’n ingrijpende en controversiële wijziging van de staatsstructuur.

De uitslag zal de polarisatie in Turkije verder aanwakkeren. De ene helft van het land staat achter de sterke leider en de andere helft denkt nu in een dictatuur te leven. Terwijl er in conservatieve delen van Istanbul zondagavond een volksfeest uitbrak nadat president Erdogan de overwinning had geclaimd, sloegen mensen in seculiere wijken op potten en pannen en gingen ze de straat op uit protest tegen de ‘dief Erdogan’. In Ankara gingen voor- en tegenstanders met elkaar op de vuist.

De demonstraties in Istanbul ontstonden door controverse over de uitslag. Terwijl de kiescommissie de stemmen nog aan het tellen was, meldde staatspersbureau Anadolu al dat ‘ja’ had gewonnen. Daarbij besloot de kiescommissie dat 1,5 miljoen niet-gestempelde stembiljetten toch geldig zouden zijn. Een opmerkelijk besluit, dat indruist tegen de grondwet. Bij eerdere verkiezingen werden ongestempelde stembiljetten niet meegeteld.

De oppositie trekt de geldigheid van 2,5 miljoen stemmen in twijfel vanwege onregelmatigheden. Het kan nog dagen, zo niet weken duren voordat de definitieve uitslag er is. Maar ook dan er zullen er twijfels blijven bestaan over de legitimiteit van de stembusgang.

Turkse mensen die nee stemden, gaan de straat op uit protest tegen de uitslag van het referendum.
Foto Ozan Kose/AFP
Turkse mensen die nee stemden, gaan de straat op uit protest tegen de uitslag van het referendum.
Foto Ozan Kose/AFP
Turkse mensen die nee stemden, gaan de straat op uit protest tegen de uitslag van het referendum.
Foto Ozan Kose/AFP

Verzoenende toon

Erdogan heeft niet de overtuigende overwinning waarop hij had gehoopt. Hij sloeg zondagavond een verzoenende toon aan. Hij noemde de uitslag een overwinning voor heel Turkije, ongeacht of mensen ja of nee hebben gestemd. ,,Vandaag heeft Turkije een historisch besluit genomen”, zei Erdogan nog voordat de officiële uitslag bekend was gemaakt. ,,Samen met het volk hebben we de belangrijkste hervorming in onze geschiedenis gerealiseerd.”

De Turken hebben ervoor gekozen de republiek van Mustafa Kemal Atatürk te vervangen door de republiek van Recep Tayyip Erdogan. In 1923 stichtte Atatürk de Republiek Turkije op de puinhopen van het Ottomaanse Rijk. Het nieuwe land werd gemodelleerd naar moderne Europese natiestaten. De alleenheerschappij van de sultan, die zowel politieke als religieuze macht had, werd vervangen door een parlementaire republiek met een seculiere grondwet.

Aan dat Turkije is zondag een einde gekomen. De kiezers hebben president Erdogan een mandaat gegeven om de Turkse staat naar zijn ideaalbeeld om te vormen. De grondwetswijziging, die na parlements- en presidentsverkiezingen in 2019 van kracht moet worden, zal de president meer macht geven dan iedere Turkse leider sinds Atatürk.

De president komt aan het hoofd van de regering te staan. Hij kan ministers en hoge ambtenaren aanstellen zonder goedkeuring van het parlement. Het leger komt onder zijn controle. Hij krijgt grote invloed op de benoeming van rechters, kan op tal van terreinen decreten uitvaardigen, de noodtoestand uitroepen en het parlement ontbinden (waarmee hij overigens ook zijn eigen functie neerlegt, want parlements- en presidentsverkiezingen moeten tegelijkertijd worden gehouden).

Het parlement behoudt weliswaar zijn wetgevende en controlerende macht. Maar die zal een stuk beperkter zijn dan nu. Als de president en de meerderheid in het parlement dezelfde politieke kleur hebben, dan zal de macht van de president nauwelijks worden beknot.

Sterke leider

Voor de aanhangers van Erdogan betekent een sterke leider een sterk Turkije. De grondwetswijziging maakt een einde aan het systeem waarin de bureaucratie en het leger fungeerden als de beschermers van de seculiere orde. Atatürks republiek vertegenwoordigt voor hen een repressief secularisme, dat de conservatief-religieuze arbeiders en middenklasse op het platteland marginaliseerde.

Dit wordt weerspiegeld in de uitslag van het referendum. In de plattelandsprovincies in Anatolië stemde een ruime meerderheid voor de grondwetswijziging. Daar wordt Erdogan gezien als een held, die met de aanleg van nieuwe wegen, scholen, ziekenhuizen en luchthavens achtergebleven gebieden ontwikkelden. In de drie grootste steden Istanbul, Ankara en Izmir en in de kustprovincies in het westen stemde de meerderheid tegen het presidentiële systeem. Dit is het meer seculiere deel van het land. Ook in het Koerdische zuidoosten domineerde ‘nee’. Maar daar kreeg Erdogan wel veel meer stemmen dan in 2015, ondanks de burgeroorlog.

President Erdogan zwaait zijn aanhangers toe samen met zijn vrouw Emine. Tolga Bozoglu/EPA.

De campagne voor het referendum werd gevoerd in een sfeer van angst en intimidatie. Sinds de mislukte coup van vorig jaar geldt in Turkije de noodtoestand, die de regering in staat heeft gesteld om zo’n 45.000 mensen te arresteren en 130.000 mensen te schorsen of te ontslaan. De maatregelen bleven niet beperkt tot mensen die verdacht worden van betrokkenheid bij de coup, maar troffen iedere vorm van oppositie. Tijdens de campagne werden oppositieleden bedreigd, in elkaar geslagen, en gearresteerd.

Daarbij zocht Erdogan het conflict met verschillende Europese landen, waaronder Nederland en Duitsland, omdat die bijeenkomsten van zijn ministers verboden. Zo hoopte hij het nationalisme bij Turken in Europa aan te wakkeren. Hij speelde in op de zorgen onder Turkse-Nederlanders over toenemende vreemdelingenhaat en noemde Nederlandse politici ,,nazi-overblijfselen en fascisten”. Dat lijkt te hebben gewerkt. In Nederland kreeg hij 67,8 procent van de stemmen, een van de hoogste percentages.

Lees ook de longread over Erdogan: De eeuwige straatvechter Erdogan

Europese Unie

De uitslag zet de relatie tussen Turkije en Europa verder onder druk. ,,Dit is een trieste dag voor alle democraten in Turkije”, stelde Kati Piri, de Turkije-rapporteur van het Europees parlement. ,,Het is duidelijk dat het land geen lid kan worden van de EU met een grondwet die de scheiding der machten niet respecteert en waarbij alle checks and balances ontbreken. Als deze grondwetswijziging onveranderd wordt doorgevoerd, dan zal dit moeten leiden tot de formele schorsing van de EU-toetredingsgesprekken.”

De Europese Commissie riep de Turkse regering zondag in een verklaring op de verdeeldheid niet verder aan te wakkeren. ,,In het licht van de krappe uitslag en de verreikende implicaties van de constitutionele amendementen, roepen we de Turkse autoriteiten op om de grootst mogelijke nationale consensus te zoeken bij hun implementatie.”