Willen de Turken meer macht voor Erdogan?

Turks referendum

Zondag spreken de Turken zich uit over een herziening van de grondwet. De industriestad Kayseri is een AKP-bolwerk, maar veel ondernemers zitten er ook gevangen. Zullen de inwoners hun steun uitspreken of schrikken ze ervoor terug om president Erdogan nog meer invloed te geven?

Aanhangers van de AKP in Kayseri tijdens een speech van partijlid Binali Yildirim begin april. Foto Murat Kula / Anadolu Agency

Op deze zonnige dag in april ligt er nog sneeuw op de berg Erciyes. De vier kilometer hoge vulkaan is een van de beste plaatsen om te skiën in Turkije. De bars aan de voet van de berg zijn populair bij de jeugd uit de nabijgelegen stad Kayseri. Want Kayseri is een conservatieve stad, waar alleen in het Hilton en het Radison hotel alcohol gedronken kan worden.

Op vrijdagavond speelt een lokale band bekende Turkse popliedjes in een van de bars. Bier en raki vloeien rijkelijk. Als de band een schuifelnummer inzet, gaat een pas verloofd stel de dansvloer op. Hun vrienden zingen uit volle borst mee. „Het nachtleven in Kayseri is waardeloos”, zegt een vriend. „We komen hier om te drinken en te ontsnappen aan de sociale controle in de stad.”

Kayseri staat in Turkije bekend om conservatisme en handel. Het is een traditioneel bolwerk van de regerende AK-partij; bij de parlementsverkiezingen in november 2015 stemde 65 procent op de partij van president Erdogan. En het is een industriestad, die bekend staat als de geboorteplaats van de Anatolische Tijgers, een groep conservatieve ondernemers die een belangrijk aandeel hadden in het economische succes van de afgelopen vijftien jaar.

Maar aan de vooravond van het referendum van zondag is de sfeer in Kayseri angstig en bedrukt. Ruim zestig ondernemers zitten in de gevangenis omdat ze banden zouden hebben met de beweging van imam Fethullah Gülen, het vermeende brein achter de mislukte coup van vorig jaar. Hun bedrijven zijn gesloten of geconfisqueerd. De economie verkeert in crisis. De export vanuit de regio is met 4 procent gedaald.

Heeft de crisis invloed op de steun voor Erdogan? Zullen AKP-aanhangers in Kayseri hun steun uitspreken voor de ingrijpende grondwetswijziging die de macht van de president drastisch moet uitbreiden? Of schrikken ze ervoor terug om de man die verantwoordelijk is voor de massale arrestaties zoveel invloed te geven?

Volgens peilingbureau Konda, een van de betrouwbaarste in Turkije, heeft 9 procent van de kiezers zijn keuze nog niet bepaald. „De meerderheid van de onbesliste kiezers is te vinden onder de achterban van de regerende AKP en de nationalistische MHP”, zei Bekir Agirdir, de directeur van Konda, tegen de krant Hürriyet. „Eenvijfde van de AKP-kiezers is niet overtuigd van de [grondwets]wijzigingen. Als het nee-kamp wint, komt dat niet doordat nee-stemmers massaal gaan stemmen, maar doordat de regerende partij en de president er niet in slagen hun aanhangers te overtuigen.”

Belastingdienst op je dak

Kayseri lijkt een ideale plek om de stemming onder de AKP-aanhang te peilen. Het centrum van Kayseri hangt vol spandoeken van de AKP. Overal in de stad hangen portretten van Erdogan met daaronder het woord evet (ja). Zelfs achterruiten van auto’s zijn beplakt met evet-posters.

Het is moeilijk om mensen te vinden die willen praten. Met 1,3 miljoen inwoners is Kayseri net een groot Anatolisch dorp, zegt een lokale journalist. „Mensen zijn bang om hun mening te geven, want iedereen kent elkaar. Er is enorme druk om ‘ja’ te stemmen. Als de AKP een bijeenkomst organiseert, gaat iedereen erheen om gezien worden.”

Dat zegt ook Mehmet Kabaktepe, oud-leider van de vakbond voor de bouw. „Ik woon in een flat met 52 appartementen. Zo’n 60 procent van de bewoners zal ‘nee’ stemmen. Maar ze zijn bang om dit te zeggen. Vooral ambtenaren en ondernemers: die lopen het risico ontslagen te worden of de belastingdienst op hun dak te krijgen. Ik maak me geen zorgen, want ik ben oud en met pensioen.”

Kabaktepe is 70 en maakte de coup van 1980 mee. „Ik zat in de gevangenis wegens politiek geweld. Maar zelfs toen was er niet zoveel angst, repressie en verdeeldheid. Toen mijn vrienden en ik destijds voor de rechter stonden, hadden ze een zaak tegen ons. Nu hangt je lot tussen de lippen van meneer je weet wel wie.”

Turkije-correspondent Toon Beemsterboer beantwoordde live op Facebook vragen van lezers over die stemming en de mogelijke gevolgen: Bekijk de video terug.

Hoe gespannen de sfeer in Kayseri is, blijkt tijdens de campagne van de lokale afdeling van de CHP, de grootste oppositiepartij van Turkije. Çetin Arik, een CHP-parlementariër uit Kayseri, werd tijdens een rondgang langs winkeliers aangevallen met een mes. „We liepen een dierenwinkel binnen”, vertelt hij. „Toen we ons introduceerden, zei de eigenaar dat we verraders waren en opgehangen zouden moeten worden. Later pakte hij een mes. Enkele omstanders hielden hem tegen. Ze belden de politie, waarna hij werd gearresteerd.”

Volgens Arik is het incident een direct gevolg van de polariserende taal van de AKP, die nee-stemmers gelijkstelde met terroristen. „Doordat het nee-kamp zo sterk is, zijn de regering en haar aanhang feller. De AKP hoopt op een recordaantal ja-stemmen in Kayseri. Maar op straat is het beeld anders. De aanhangers van de MHP steunen de regering niet. Er zijn mensen binnen de AKP die twijfelen omdat dit referendum de toekomst van het land zal bepalen. Degenen die hopen op een recordaantal ja-stemmen zullen teleurgesteld worden.”

De lokale journalist sluit niet uit dat de agressieve winkelier een gülenist was die met de actie zijn steun voor de AKP wilde tonen. „Wat doe je als je relaties met de gülenbeweging had? Je doet alsof je een felle AKP-aanhanger bent, zelfs als dat niet zo is. We hebben normaal gesproken nooit dit soort incidenten.”

Pogingen om een reactie te krijgen van de AKP leveren niets op. Een parlementariër van de partij uit Kayseri zegt dat hij niet de aangewezen persoon is om de pers te woord te staan. Een bezoek aan het lokale partijkantoor leidt tot een interviewafspraak. Ze beloven over een uur te bellen, maar dat doen ze niet.

Iedereen in Kayseri weet dat veel ondernemers gülenisten waren. Dat werd ook aangemoedigd door de AKP, die tussen 2001 en 2013 een alliantie vormde met de beweging. Lidmaatschap leverde veel voordelen op. Gülenistische ondernemers deden bij voorkeur onderling zaken. Het internationale netwerk van scholen en stichtingen van de beweging zorgde voor veel contacten.

De helft van de mensen met wie ik zaken deed, zit in de gevangenis.”

Ali Kavafoglu, directeur van een meubelfabriek

De gülenisten in Kayseri richtten Gesiad op, een associatie voor jonge ondernemers. „Je kon alleen lid worden als je werd voorgedragen”, zegt de lokale journalist, „daardoor was het erg populair. Op het hoogtepunt had de organisatie 1.100 leden. Maar toen het conflict tussen Erdogan en Gülen in 2013 uitbrak, zegden veel mensen onmiddellijk hun lidmaatschap op.”

Het symbool van de gülenbeweging in Kayseri was de Boydag Holding, het grootste bedrijf in de regio dat onder meer handelt in meubels, energie, textiel en metaal. Na de coup is de directeur van Boydag opgepakt wegens steun voor terrorisme. Het bedrijf is overgenomen door de staat.

De coup had een grote impact op de lokale economie. Veel kleine en middelgrote bedrijven zijn afhankelijk van Boydag. De gevolgen zijn te zien op een industrieterrein aan de rand van Kayseri. Fabrieken en andere bedrijven zijn gesloten of staan te koop.

Mijn verkoop is sinds de coup sterk teruggelopen, zegt Ali Kavafoglu, de directeur van een meubelfabriek met 16 werknemers. „De helft van de mensen met wie ik zaken deed, zit in de gevangenis. We weten niet of ze schuldig zijn of niet. Gelukkig heb ik nog geen mensen hoeven te ontslaan, zoals veel van mijn vrienden. Sommigen hebben nog maar vier man over.”

Kavafoglu zegt dat hij niet om ideologische redenen was gelieerd aan de gülenbeweging. „Het was puur voor de handel. Volgens mij zijn er twee soorten gülenisten: degenen die de staat infiltreerden en in cellen opereerden, en degenen die niet wisten wat er aan de hand was. De gülenisten met wie ik zaken deed waren goede handelspartners.”

Gül is een verrader

Kavafoglu denkt dat de arrestaties en de economische situatie zeker effect zullen hebben op de uitslag van het referendum. „Maar het verschil zal slechts een paar procent zijn. Want de mensen die ja stemmen doen dit zonder na te denken. Het is een religieuze zaak, een blinde steun voor Erdogan. Ik ken mensen wier kinderen in de gevangenis zitten en die nog steeds ‘ja’ zullen stemmen.”

Desondanks is de AKP er niet gerust op. Begin april ontstond er ophef toen oud-president Abdullah Gül een optreden op een manifestatie van de AKP in zijn geboortestad Kayseri afzegde. Erdogan zou daar spreken, maar besloot ook niet te gaan. Het besluit van Gül werd gezien als een subtiele afwijzing van de grondwetswijziging. Want hij staat bekend als de drijvende kracht achter de hervormingen die Turkije dichterbij EU-lidmaatschap brachten. Aanhangers van Erdogan noemden Gül een verrader.

Toch denken veel mensen in Kayseri dat de invloed van Gül beperkt is. „Gül is nog steeds geliefd in Kayseri”, zegt de lokale journalist. „Maar hij is niet langer politiek actief en heeft geen campagne gevoerd voor nee. Voor veel mensen is een goede relatie met de AKP van levensbelang, want dat levert voordelen op. Ook families die getroffen zijn door de zuiveringen. Dus stemmen ze zondag ja. Dit is een AKP-bolwerk en dat zal zo blijven.”

Naschrift (9 mei 2017): Om veiligheidsredenen is de naam van de lokale journalist uit dit stuk geschrapt. Die is wel bekend bij de redactie [red.].