Laatste in negentiende eeuw geboren mens overleden

Emma Morano was de enige nog levende mens die werd geboren in de negentiende eeuw.

Emma Morano op haar 117de verjaardag, in november vorig jaar. Foto Antonio Calanni/AP

De laatste in de negentiende eeuw geboren mens is niet meer. Zaterdagmiddag overleed de Italiaanse Emma Morano-Martinuzzi op 117-jarige leeftijd. Met haar heengaan is de oudste mens nu de in 1900 geboren Violet Brown uit Jamaica.

Morano werd in november 1899 geboren in het Noord-Italiaanse Civiasco, als de oudste van acht kinderen. Na het afronden van haar middelbare school werkte ze tot 1954 in een jutefabriek en later als kokkin op een kostschool. Ze ging met pensioen op haar 75ste, 41 jaar geleden.

Morano trouwde in 1926, maar het was geen gelukkig huwelijk. Ze kreeg een kind, maar dat overleed na zes maanden. In 1938, middenin de fascistische tijd, joeg ze naar eigen zeggen haar echtgenoot het huis uit, hoewel ze nooit formeel van hem zou scheiden. “Ik wilde door niemand gedomineerd worden”, aldus Morano. Tegenover AP zei de vrouw dat ze vroeger zo mooi kon zingen dat mensen op straat stopten om naar haar te luisteren. “En daarna moesten ze rennen omdat ze anders te laat op hun werk zouden komen”.

In 2011 werd ze vanwege haar ouderdom tot ridder geslagen in de Orde van Verdienste van de Republiek Italië. Datzelfde jaar onderzochten wetenschappers haar lichamelijk om het geheim achter haar ouderdom te ontrafelen. In 2015 kreeg ze een telegram van de Italiaanse president Sergio Mattarella en een geschreven zegening van paus Franciscus, die aan haar met crucifixen behangen muur prijkt.

Eieren en vrijgezellenbestaan

Morano werd in mei 2016 de oudst levende mens, met het overlijden van de 116-jarige Susannah Mushatt Jones. Toen ze dit hoorde, zei ze met enige verbazing: “Mijn hemel, ik ben zo oud als de heuvels.” Vanuit haar appartement gaf zij vrolijk tegenover de verzamelde pers haar geheim voor haar hoge leeftijd prijs: sinds op haar twintigste bloedarmoede bij haar werd vastgesteld, eet ze dagelijks een of meer rauwe eieren.

Ook schreef Morano haar goede gezondheid toe aan het feit dat zij 104 van haar 116 levensjaren vrijgezel is geweest, hoewel het haar naar eigen zeggen niet aan interesse onder de heren ontbrak. Ook de vorige recordhoudster was vrijwel haar gehele lange leven ongehuwd en zag dat als een van de verklaringen voor haar hoge ouderdom.

Ter ere van haar 116e verjaardag ging de Italiaanse tv-zender RSI op bezoek bij Morano. Selecteer bij ondertiteling Engels.

Tevens somde Morano op dat ze nooit drugs had gebruikt, dagelijks een glas zelfgestookte brandy dronk en zichzelf af en toe een chocolaatje gunde. Daarnaast ging ze iedere dag voor zeven uur ‘s avonds slapen, om de volgende dag voor zessen weer op te staan. Maar het belangrijkste was volgens haar om “positief over de toekomst te denken”.

‘Gezond genenpakket is essentieel’

Artsen dachten daar anders over. Zij schreven de lange levensloop van Morano vooral toe aan haar goede genen. Haar moeder, tante en meerdere broers en zussen werden ouder dan 90. Een van haar zusjes werd zelfs 102. Ook André Uitterlinden, hoogleraar complexe genetica aan het Erasmus MC in Rotterdam, denkt dat de oorzaak vooral daarin ligt:

“Een gezond genenpakket is essentieel, maar hoe dat er precies uitziet is te complex om even aan te wijzen. Het gaat namelijk niet om twee of drie gunstige genen, maar om duizenden genen die door een zeer gunstig toeval bij elkaar zijn gekomen.”

De eeuwenoude fascinatie met hoge ouderdom leidt altijd weer ertoe dat de oudsten der ouden naar hun “geheim” worden gevraagd. De Amerikaanse Sarah Knauss (1880 – 1999), die het tot een na oudste mens ooit bracht, zei zo oud te zijn geworden door zich nooit zorgen te maken. De mondiale nummer vijf Misao Okawa (1898 – 2015) hield het op veel sushi en slaap. Susannah Mushatt Jones (1899 – 2016) somde vorig jaar desgevraagd een hele lijst op: spek, eieren en fruit eten, veel lachen en familie om je heen hebben en – niet onbelangrijk – elke dag sexy lingerie dragen.

“Uiteindelijk gaat het om een samenspel van goede genen en een gezonde levensstijl, dus niet roken, te veel drinken of vet eten. Maar een aanleg voor een gematigde levensstijl is óók in hoge mate erfelijk bepaald”, aldus Uitterlinden. “Tot slot zijn er zogeheten blue zones, waar een gunstig klimaat heerst en mensen gemiddeld erg oud worden.” Voorbeelden van zulke gebieden zijn de eilanden Sardinië (Italië), Ikaria (Griekenland) en Okinawa (Japan), die een warm zeeklimaat kennen.

Ook zijn het bijna altijd vrouwen die de oudste persoon ter wereld worden: sinds 1955 viel die titel slechts zes keer een man ten deel. De oudste man ooit was de Japanner Jiroemon Kimura (1897 – 2013), die 116 werd.
De zaterdag overleden Morano werd de oudste Italiaan aller tijden en de op een na oudste Europeaan. Morano werd de op vier na oudste mens aller tijden.

Veranderingen

Morano werd middenin een periode van grote veranderingen geboren. Tijdens haar kleuterjaren verplaatsten burgers zich nog hoofdzakelijk per paard en wagen of trein, De auto was net uitgevonden. Elektriciteit had nog lang niet alle huizen bereikt en het eerste werkende vliegtuig moest nog worden uitgevonden. Bij haar geboorte zaten de Britse koningin Victoria, de Oostenrijk-Hongaarse keizer Franz Joseph en de Russische tsaar Nicolaas II nog op de troon. Ook China was nog een keizerrijk.

Morano maakte twee wereldoorlogen mee, alsook de gehele Koude Oorlog (van Trumandoctrine tot val van de Muur en Sovjet-Unie), 9/11 en de strijd tegen het terrorisme. Zij zag voor het eerst hoe mensen vlogen in zeppelins, vliegtuigen, helikopters en spaceshuttles. Tijdens haar lange leven werden zowel auto’s als internet normaal. Tussen haar geboorte en overlijden veranderde haar vaderland Italië van een koninkrijk (tot 1922) in een fascistische dictatuur, om uiteindelijk in 1946 een democratische republiek te worden. In haar grootouders’ tijd bestond Italië als land nog niet eens.

Onbevestigde claims en grootspraak

Er zijn veel verhalen van mensen die nóg ouder zouden zijn geworden dan 117, maar die hoge leeftijd niet met een geboortecertificaat kunnen bewijzen. In 2015 stierf bijvoorbeeld Leandra Becerra Lumbreras, die beweerde de nobele leeftijd van 127 te hebben bereikt. En de Boliviaan Carmelo Flores Laura, die in 2014 overleed, zei dat hij in 1890 was geboren. Onderzoekers wisten van hem echter een doopcertificaat te achterhalen, waaruit bleek dat de man “slechts” 107 was geworden.

Nog bonter maakte de in 1933 overleden Chinese kruidenkenner Li Ching-Yuen het. Van hem werd gezegd dat hij maar liefst 256 jaar oud was geworden, hoewel sommigen het op “slechts” 197 jaar houden. Zijn zeer gevorderde leeftijd dankte hij volgens de legende aan een speciale set ademhalingsoefeningen, gecoördineerde bewegingen en geluiden en een dieet, die hem door een heremiet van meer dan 500 jaar oud waren voorgeschreven.

122 jaar

De oudste mens ooit was de 122-jarige Française Jeanne Calment (1875 – 1997), die ruim twee jaar ouder werd dan de mondiale nummer twee. Daarmee verbrak ze de maximumleeftijd die in de bijbel op “honderd en twintig jaren” zou zijn gezet (zie Genesis 6:3), nadat God het blijkbaar mooi geweest vond met figuren in de leeftijdscategorie-Metusalem. Calment nam dan ook als lijfspreuk “God is mij vergeten” aan. In de jaren negentig was zij de laatste nog levende persoon die de schilder Vincent van Gogh (1853 – 1890) en zijn broer Theo had ontmoet. Calment vond het maar “vieze, slecht geklede mannen”. Ze rookte van haar 21e tot haar 117e.

Worden we straks dankzij de voortgang van de medische wetenschap en de stijging van de gemiddelde levensverwachting allemaal 120 jaar of ouder? Uitterlinden betwijfelt dit:

“Ergens rond de 125 jaar zit een maximum, niemand wordt tweehonderd of duizend jaar. Vroeger waren er ook mensen die stokoud werden [zoals Antonius van Egypte (251 – 356), Ossius van Cordoba (256 – 359) en Enrico Dandolo (1107 – 1205), red.], het kwam alleen minder vaak voor. En hoewel de levensverwachting in de meeste westerse landen de afgelopen vijftig jaar continu is gestegen, valt niet te zeggen of dit in de toekomst zal doorzetten.”