Recensie

Thuis op een eiland dat niet bestaat

Annalena McAfee

Hame lijkt een studie over een dichter/activist op een obscuur Schots eiland, plus commentaar van de onderzoekster – tot blijkt dat alles meesterlijk verzonnen is door deze Britse schrijfster.

Foto Getty Images/iStockphoto

Ik wil u iets op het hart drukken, mocht u Hame gaan lezen (wat ik u met graagte aanraad): laat u niet misleiden door het vrij formele proza waar u middenin valt. U leest hier een boek in een boek (in een boek in een…), namelijk een fragment uit A Granite Ballad. The Reimagining of Grigor McWatt, door Mhairi McPhail, uitgegeven voor Tackeray College Press, 2016.

McPhail ontpopt zich al vlug tot een schrijfster die een wetenschappelijke uitgave net de schwung mee kan geven die ervoor zorgt dat zelfs een eenkennige romanlezer niet indut, terwijl ze deze lezer onderwijl met verve onderwijst over de dichter/activist/natuurliefhebber Grigor McWatt, die zich tijdens zijn lange leven met hart en ziel inzette voor de belangen van de inwoners van het ruige Schotse eiland Fascaray.

Van McWatt, wereldwijd bekend door de Schotse klassieker Hame tae Fascaray dat onder meer door Bob Dylan is gecoverd, lees je ondertussen Schotse poëzie en zijn The Fascaray Compendium, waarin hij de natuur en de lokale roddels van het eiland bespreekt. Ook lees je zijn columns, verschenen in een lokale krant en vaak goed voor nationale reuring.

Dit alles is met dagboekfragmenten van McPhail aan elkaar geschreven; de onderzoekster is vanuit New York naar het eiland gekomen met haar negenjarige dochter. Ze schrijft A Granite Ballad en zet, goed in de subsidie, een McWatt-museum op. Maar minstens evenveel houdt ze zich bezig met de affaire die haar echtgenoot onderhield met een zekere Karmic Kate – een hinderlijk zweverige yogalerares, en de wraakaffaire die zij op haar beurt begon, met een veel te jonge muzikant. Met verwondering beziet ze ook de huidige politieke situatie; Schotland staat aan de vooravond van een onafhankelijkheidsreferendum.

Meesterschap

Maar moet u nu eens opletten: Fascaray is een verzinsel van Annalena McAfee (1952). Net als Grigor McWatt dat is, en de uitgever waar het boek over zijn leven verschijnt, en net als McPhail. Natuurlijk; in een roman is een hoop verzonnen. Maar het meesterschap waarmee McAfee, ooit oprichter van The Guardian Review, dit heeft aangepakt tref je zelden aan. Wat een details! De complete geschiedenis van een klein eiland dat met goede wil een mini-Schotlandje te noemen is, de verhoudingen tot het vaste land, de ecologie, zelfs de veerverbindingen. Het leven van de teruggetrokken McWatt, die zich desondanks in Edinburgh met grote namen als de (bestaande) dichter Hugh MacDiarmid weet te verbinden.

Fictie en non-fictie zijn naadloos met elkaar verweven in deze roman. McAfee heeft voor de compositie van het eiland en de excentrieke dichter veel geleend van bestaande ontwikkelingen en personen – die nationalistische dichter MacDiarmid bijvoorbeeld, toont opvallend veel parallellen met McWatt. Tegelijkertijd weet Annalena McAfee ook in schrijfstijl duidelijk onderscheid te maken tussen alle bespeelde registers. McWatt is bloemrijk en een beetje belerend, McPhail is in haar dagboeken gelukkig luchtiger. Haar beschrijvingen van haar ietwat afstandelijke (want: ze heeft zoveel werk!) relatie tot haar altijd vrolijke dochter op de rand van de puberteit zijn ontroerend. Haar visies op de lokale gemeenschap, de zwermen muggen die het eiland teisteren, haar collega’s en haar schuinsmarcherende echtgenoot zijn ronduit grappig. Spannend wordt het ook nog eens, hoewel niet puntje-van-je-stoel-spannend: wie was de mysterieuze Jean waar de dode dichter mee correspondeerde? En waarom is er zo weinig te vinden over zijn diensttijd?

Hame is een lofzang op taal, een zoektocht naar identiteit, een wonderlijke knappe constructie, iets aan de lijvige kant en soms – als u net als ik niet geheel thuis bent in de Schotse literatuur en geschiedenis – wat taai om te volgen. Maar boven alles is het een boek waar de kunde, de intelligentie en het schrijfplezier vanaf spatten. Van lijsten met lokale vegetatie tot poëzie tot Karmic Kate; McAfee komt ermee weg. Je gaat verlangen naar, je bijna thuisvoelen op, een eiland dat niet bestaat, en waar ooit een gekke dichter rondliep die poogde otters als huisdieren te houden.

Zoals Bob Dylan al zong: Hee-ra-haw, boys / We’re awa, Boys/ Gangin hame/ Tae Fascaray.