Zoeken naar woorden

Woordhoek Wat is de herkomst van een woord? Zoek het online op bij de Etymologiebank. Dat gebeurt jaarlijks vijf miljoen keer. Naar welke woorden wordt het meest gezocht?

In deze rubriek gaat het vaak over de herkomst van woorden en uitdrukkingen. Een belangrijke bron daarvoor is de Etymologiebank, een databank die in 2010 is opgezet door Nicoline van der Sijs en die is ondergebracht bij het Meertens Instituut.

Vorige week was er een bijeenkomst van de medewerkers van de etymologiebank, die inmiddels bijna vijf miljoen keer per jaar wordt geraadpleegd. Daar vertelde Van der Sijs onder meer welke trefwoorden het vaakst worden bekeken. En naar welke woorden vergeefs wordt gezocht, omdat de herkomst ervan nog niet in kaart is gebracht.

Dit leverde twee fascinerende lijstjes op. Ik begin met het lijstje van woorden die het vaakst worden bekeken.

Tussen december 2015 en december 2016 zochten ruim 2.300 mensen er naar het woord etymologie. Dit betekent ‘studie van de herkomst der woorden’ en is in 1521 voor het eerst in het Nederlands opgetekend – de belangstelling voor de herkomst van woorden is al oud.

Als jonge puber zocht ik soms in woordenboeken naar ‘vieze’ woorden. Dat vond ik opwindend. Waarom er zoveel mensen in de etymologiebank naar taboewoorden zoeken, weet ik niet, maar het is duidelijk een trend. Het meest gezochte woord is onaneren. Dat werd in het peiljaar ruim 6.400 keer opgezocht. Flamoes, een plat woord voor ‘vagina’, staat op de tiende plaats; het werd ruim 3.500 keer opgezocht. In de top-vijftig staan verder: emmeren, kezen, kloot, kut, lul, neuken, snol en trut.

Dat emmeren vaak wordt opgezocht, verbaast me trouwens niet, want de herkomst van dit woord leidt geregeld tot discussies. Naast ‘zaniken’ betekent het ‘geslachtsgemeenschap hebben’. „Oorspronkelijk gezegd van huzaren, die staande op een omgekeerde emmer geslachtsgemeenschap met een paard zouden hebben”, stelt een van de bronnen in de etymologiebank. Maar de jongste bron aldaar zegt: „Deze verklaring is echter weinig overtuigend en berust niet op schriftelijke bronnen. Beter is het om emmeren te zien als een afleiding van het al in 1906 in de Bargoense woordverzameling Boeventaal gesignaleerde scheldwoord emmer voor ‘hoer’.’’

Politiek incorrecte trefwoorden

In de top vijftig van de etymologiebank is nog een andere trend te ontdekken. Er wordt vaak gezocht, wellicht door scholieren, naar scheldwoorden of (inmiddels) politiek incorrecte benamingen voor buitenlanders of minderheden. Tot die categorie behoren: blauwe, indo, kaffer, mof, neger, nikker en smous. Voor wie het woord blauwe niet kent, de etymologiebank zegt hierover: „Iemand van Indonesische afkomst. Destijds in Ned.-Indië meestal door volbloed Hollanders of totoks gebruikt. Soms ook binnen de indo-groep om een indo met wat te veel verbeelding op zijn nummer te zetten.”

Opmerkelijk is dat er ook vaak naar het woord blanda wordt gezocht: lang waren zij de grootgebruikers van bovenstaande benamingen. Via het Maleise belanda (dat ‘Europeaan’ en ‘Nederlander’ betekent), gaat blanda terug op het Portugese Holanda voor ‘Holland’.

Met ruim 1.460 verzoeken is architectuur het woord dat het vaakst tevergeefs werd gezocht. Aanvliegen (‘benaderen’) staat met 461 verzoeken op de tweede plaats, gevolgd door onder meer: barmhartigheid, epidemiologie, brasserie, Arabier, parallellepipedum, heteronoom en Nederland. Ik kan in deze verzameling zelf geen duidelijke lijn ontdekken, maar zoveel is duidelijk: voor Nederlandse en Vlaamse etymologen is er werk aan de winkel.

schrijft over taal. Twitter: @ewoudsanders