Cultuur

Interview

Interview

De tentoonstelling ‘De leider van de eeuw’ van de Turkse kunstenaar Faysal Bugday toont beelden van de Turkse president Erdogan in een metrostation in Istanbul.

Foto TUMAY BERKIN/EPA

‘Nieuwe grondwet Turkije is nodig, maar niet deze’

Levent Korkut Grondwetsexpert

Veel Turken zijn het erover eens dat een constitutionele hervorming nodig is: de grondwet stamt uit de tijd van de junta in 1982. Maar grondwetsexpert Levent Korkut is bezorgd over het gebrek aan controlemechanismen.

Het referendum in Turkije is uitgelopen op een populariteitspeiling over president Recep Tayyip Erdogan, de meest polariserende politicus in de recente Turkse geschiedenis. Zijn aanhangers zien een sterke president als een voorwaarde voor een sterk Turkije dat de vele interne en externe bedreigingen het hoofd kan bieden. Zijn tegenstanders zien de voorgestelde grondwetswijzing daarentegen als een machtsgreep van een dictator.

De campagne ging over van alles – de mislukte coup, het ‘fascistische’ Europa, de autoritaire trekken van Erdogan – maar nauwelijks over de details van het presidentiële systeem. Wat staat er eigenlijk in het achttien artikelen tellende voorstel om de grondwet aan te passen? En wat voor gevolgen zullen ze hebben voor de Turkse politiek?

Turkije heeft een constitutionele hervorming nodig, daar zijn velen het over eens. De huidige grondwet dateert uit 1982, toen er in Turkije een militaire junta aan de macht was. Sindsdien is hij achttien keer aangepast. „De grondwet heeft zijn logische samenhang verloren”, zegt Levent Korku van het Checks and Balances Network. „Turkije heeft een nieuwe staatsstructuur nodig. Als grondwetsadvocaat heb ik geen voorkeur voor een parlementair of een presidentieel systeem, zolang er maar genoeg controlemechanismen zijn. En dat is het probleem.”

Het idee is om een sterke uitvoerende macht te creëren en de invloed van andere staatsinstellingen te beperken, zegt Korkut. „Ze willen dat het parlement niet veel zeggenschap krijgt over de uitvoerende macht en geen obstakel vormt. Dit moet politieke instabiliteit in de toekomst voorkomen. Ook willen ze een eind maken aan het systeem waarin de bureaucratie en het leger fungeerden als beschermer van de seculiere orde. Er is nog altijd angst voor militair ingrijpen – en niet onterecht gezien de gebeurtenissen van vorig jaar.”

‘Presidentschap Turkse stijl’

Het voorstel lijkt op een presidentieel systeem, zoals bij voorbeeld in de VS en Frankrijk, maar verschilt daar op belangrijke punten van. Daarom wordt het wel een ‘presidentschap Turkse stijl’ genoemd. Anders dan in de VS kunnen in Turkije president en parlement elkaar naar huis sturen, al heeft het Amerikaanse Congres het machtsmiddel van de impeachment achter de hand.

Het maakt deze twee organen afhankelijk van elkaar, stelt het Checks and Balances Network, ook omdat de parlements- en presidentsverkiezingen tegelijkertijd worden gehouden. Hierdoor is de kans groot dat de president van de grootste partij komt. Korkut: ,,Het kan de deur openzetten naar de dominantie van de meerderheid. Dat is nu de AKP, maar we weten niet wie het morgen is.”

In het nieuwe systeem kan de president lid zijn van een partij, net als in de Verenigde Staten. Maar in de Turkse context tast dit de scheiding der machten aan, stelt Korkut. „De kieswet en de wet voor politieke partijen zorgen voor een hiërarchische partijstructuur, waarbij de leider het laatste woord heeft over de kandidatenlijst. Dit geeft de president hegemonie over zijn partij in het parlement.”

Op termijn kan dit een cultuur creëren waarin het parlement wordt omzeild met decreten

Zoals gebruikelijk in een presidentieel systeem krijgt de president de macht om decreten uit te vaardigen, zij het met enkele restricties. Zo kan hij geen decreten uitvaardigen over fundamentele rechten of over zaken die al per wet zijn geregeld. Maar wel over ‘zaken die onder de uitvoerende macht vallen’ – een vaag begrip dat verder niet wordt gedefinieerd.

„Op termijn kan dit een cultuur creëren waarin het parlement wordt omzeild met decreten”, zegt Korkut. „Dit gebeurde in de jaren tachtig in Brazilië, waar 30 procent van de wetten uit het parlement kwam en de rest per decreet werd geregeld.”

Korkut maakt zich ook zorgen over de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Hij noemt met name de Raad voor Rechters en Aanklagers, die gaat over de benoeming van rechters en aanklagers in heel Turkije. De raad gaat dertien leden tellen, onder wie de minister van Justitie en zijn staatssecretaris. Vier leden worden door de president aangesteld, de rest door het parlement.

„Ik ben niet tegen deze manier van benoemen, zo doen sommige Europese landen het ook. Maar in dit geval worden ze allemaal tegelijkertijd benoemd. Dit is zeer ongebruikelijk. Een nieuwe president zal zo de kans krijgen om een hele nieuwe raad aan te stellen. En dat gaat in Turkije niet op basis van verdienste, maar van partijkleur. Dit is het echte probleem.”

Toch vindt Korkut het nog te vroeg om te zeggen of Turkije zal veranderen in een autocratie. „In het verleden zijn er grondwetten geweest die op papier zeer liberaal leken maar in de praktijk voor grote problemen zorgden. Zo kon de grondwet van de Weimarrepubliek niet voorkomen dat de fascisten aan de macht kwamen. Maar er zijn ook grondwetten geweest die op papier de weg leken vrij te maken voor alleenheerschappij, maar veel beter uitpakten.”

Polarisatie

Het baart Korkut vooral zorgen dat het systeem geen mogelijkheden biedt om politieke spanningen te verminderen. De president en het parlement hebben een termijn van vijf jaar. De kiezer kan hen niet bijsturen via tussentijdse verkiezingen. „In tijden van crisis zal de president niet geneigd zijn het parlement te ontbinden, omdat hij daarmee automatisch ook zijn eigen functie neerlegt. Dus zal hij zijn termijn volmaken en zullen de spanningen toenemen.”

Dit werkt de polarisatie in de hand. „De eenheid van Turkije staat zwaar onder druk. De verdeeldheid tussen politieke partijen, etnische en religieuze groepen, seculieren en niet-seculieren was nog nooit zo groot. Een nieuw systeem had de polarisatie kunnen verminderen en nieuwe eenheid kunnen creëren, zoals in Spanje na het regime van Franco en in Zuid-Afrika na de apartheid.”

Maar in Turkije is er nooit een nationale dialoog gevoerd die heeft geleid tot consensus over een nieuwe regeringsvorm. Het voorstel komt vrijwel geheel uit de koker van de AKP. De oppositie was er nauwelijks bij betrokken. „Een sterke uitvoerende macht zorgt niet voor eenheid, want de helft van het land ziet Erdogan als een dictator. Dit soort ingrijpende hervormingen zijn in het verleden alleen succesvol geweest met brede steun van de bevolking. Wat het resultaat zondag ook is, het zal de polarisatie niet oplossen.”