Recensie

Katherine wil alleen maar weg

In het magistrale Britse kostuumdrama Lady Macbeth wordt Katherine doodgedrukt in haar huwelijk. Totdat ze uitbreekt, met gruwelijke gevolgen.

Katherine (Florence Pugh): nieuwsgierig als een puppy, brutaal als een roodborstje.

‘Lady Macbeth’. Bij zo’n titel hoort bloeddorst. In Shakespeares beroemde stuk Macbeth zetten drie heksen de toon: „Double, double / toil and trouble/ Fire burn, and caldron bubble….” Maar de ijselijkste heks is Macbeths Lady en ook wie dat stuk nooit zag, huivert bij haar naam.

Lady Macbeth heet deze film, dus ik zet me schrap. En dan krijg ik dit: een levenslustige jonge vrouw. De 19-jarige actrice Florence Pugh speelt haar nieuwsgierig als een puppy, brutaal als een roodborstje, onweerstaanbaar slim. Haar spottend krullende mondhoeken zijn haar grootste zonde. Ze heet Katherine.

En toch die titel: Lady Macbeth.

William Oldroyd, regisseur van de film, al maanden op pad om erover te praten en nog steeds enthousiast, merkt droogjes op dat hij niet Shakespeare verfilmde maar de novelle Lady Macbeth van Mtsensk van Nikolaj Leskov, uit 1865: „En Leskov koos denk ik voor die titel omdat hij zijn eigen personage alleen kon begrijpen als ze iemand was zoals Shakespeares Lady Macbeth. Een vrouw die is vervuld van ‘the direst cruelty’. Maar dat is op zich niet nodig om tot bepaalde daden te komen.”

In de loop van de film zal Katherine zich misdragen en moorden plegen. Niet uit bloeddorst of machtswellust maar omdat ze mentaal doodgedrukt wordt. De eerste twee moorden juich je zelfs heimelijk toe. Heb je dat gedaan, dan straft de film je met haar derde moord – die is een stuk moeilijker te verkroppen.

Huwelijksbed

De film begint, Katherine is de bruid, maar haar sluier oogt als een lijkwade. Dit is negentiende-eeuws Engeland, waar een dochter kon worden verkocht als een stuk vee, in combinatie met een stuk grond.

De tweede scène begint met een beeld van het huwelijksbed. Katherine kijkt flirterig. Ze heeft besloten er het beste van te maken en zo te zien is ze nieuwsgierig naar de seks. Dat zit haar niet glad. Haar verse echtgenoot is er niet van gediend: „Stop smiling” grauwt hij, aan de andere kant van de kamer. En dan: „Take it off. Your nightdress, take it off!”

Daar gaan we, nu krijgen we de verkrachting.

Maar die komt niet. En ik weet: dit is een heel goeie film.

Katherines echtgenoot wil haar niet aanraken, blijkt verderop in de film. Hij gebruikt haar wel, maar alsof hij naar de wc gaat: als je moet dan doe je het eventjes. Hij zet haar naakt met haar gezicht naar de muur, „als een ding, naast een vaas” zegt Oldroyd. Ze hoort hem masturberen. Ik ook. Het is vreselijk. Aanranding via het oor, ik wist niet dat het bestond. Maar het bestaat en in een scène van krap drie minuten vertelt deze film woordeloos meer over eenzaamheid en vernedering dan honderd romanpagina’s kunnen beschrijven.

Korset

William Oldroyd, die telkens zijn scenarist Alice Birch de eer geeft, vertelt dat voor de film de Russische novelle is ‘verengelst’. Het verhaal kreeg een ander verloop, een ander einde. „Het ging om Leskovs Katerina en om de sfeer. Die heb ik behouden.”

Katherine wordt ’s ochtends in haar korset en hoepelrok geregen, verder is er niks voor haar te doen. Ze zit de hele dag te knikkebollen. De verveling is angstaanjagend. Oldroyd: „Alles staat stil. De camera houdt afstand en zet haar vast in wijde kaders. De muren van zo’n huis zijn dik. Ben je binnen dan hoor je niets. Geen vogels, geen wind. Die stilte namen we mee. Om het nog erger te maken hebben we het getik van de klok vertraagd. Als Katherines man op reis is gegaan, durft de camera zich te verroeren. Nu is ze vrij om iets te voelen en de camera beweegt met haar mee.”

Ze gaat naar buiten, waar de zon nooit schijnt, maar waar ze geniet van de koude en de wind en de hei en van het feit dat ze een lichaam heeft. Oldroyd: „Je hoort daar haar ademhaling, die hebben we versterkt.”

Gevallen voor een knecht

Er zijn talloze films en series die zich afspelen in negentiende-eeuws Engeland. Meestal gaan ze over vrouwen in de heersende klasse en die vallen vaak voor een knecht. Maar dit is voor het eerst dat ik zo’n vrouw zie wegsuffen. Voor het eerst dat ik er eentje dronken zie en haar decorum zie verliezen. Oldroyd: „Haar man keert terug, de camera wil haar weer opsluiten. Dat lukt niet meer.” De kern van deze film is dat ze overleeft door vals te worden als een kettinghond. Een dienstmeid moet van haar voor straf op handen en knieën kruipen – ook zij wordt gereduceerd tot hond.

Opvallend is dat er in deze historische film getinte acteurs zijn gecast. Oldroyd zegt dat hij koos voor de beste acteurs, ongeacht hun kleur en dat de geschiedenis hem dat niet verbood. „Jij kijkt ervan op, omdat je beeld van Engeland is bepaald door de Britse period dramas. Daarom weet je niet dat er in die tijd zwarte mensen in Engeland waren. Het land praktiseerde al honderd jaar slavenhandel, dat had zo zijn gevolgen. Ook op het platteland in het noorden, waar mijn film zich afspeelt, was de bevolkingssamenstelling divers. Dat beeld is witgewassen. Waar zijn de zwarten bij Dickens? Waar zijn ze op de schilderijen, in de films?”

De laatste scène. Katherine heeft iedereen weggewerkt. Weer zit ze alleen. Breeduit, zo hebben we haar vaak gezien. Toen dommelde ze. Nu is ze klaarwakker.

Ze is helemaal alleen.

Ze legt haar hand op haar buik, ze verwacht een kind. Ze wilde overwinnen, tegen elke prijs. En zo gebeurde. Signifying nothing.