Recensie

Zoekend naar God stuit je op Trump

Bewondering alom van Nederlanders die vóór 1989 de VS bezochten. De schrijvende reizigers van nu maken zich vooral zorgen, niet zozeer over Trump, want die is slechts het ‘symptoom’.

Salisbury Beach in Florida Foto Costa Manos/Magnum Photos

Echte Amerikanen ontmoeten. Dat was de ‘missie’ van journalisten Lotte Stegemans en Peter Smolders tijdens hun fietstocht in 2016 van Florida naar Alaska. Stegemans (1979) en Smolders (1970) wilden afrekenen met het volgens hen in Nederland ‘levende vooroordeel dat Amerikanen „fake” zijn’. Dat wil zeggen: niet de hoogopgeleide elite langs de kusten, maar doorsnee inwoners die ze onderweg tegenkwamen.

Na 170 dagen, een slordige 11.000 kilometer over dorpswegen en fietspaden, en ‘wezenlijke gesprekken’ met bijna 300 inwoners zijn ze eruit: Amerikanen laten zich ‘toch minder makkelijk kwalificeren’ dan ze dachten. De overgrote meerderheid voldoet weliswaar aan ‘veel’ van de clichés die zij wilden bestrijden, maar deze ongezond levende, wapendragende, gelovige, op Trump stemmende Amerikanen zijn zuiver op de graat en best te pruimen als je ze beter leert kennen.

De onbevangenheid van Stegemans en Smolders is aanstekelijk. Hun reisverslag is boeiend, maar wordt helaas ontsierd door slordig taalgebruik. Wel zou je meer willen weten over de progressieve enclave Moab in de behoudende staat Utah, waaraan ze hun hart hebben verpand. Moab is het contrapunt van hun onderneming; de vrienden die er wonen delen hun wereldbeeld en levensstijl.

Alexis de Tocqueville

Stegemans en Smolders behoren tot het groeiende leger Nederlanders dat Amerika dwangmatig bezoekt en daar verslag van doet. Kon emeritus hoogleraar Amerikanistiek Alfons Lammers (1940) in Uncle Sam en Jan Salie. Hoe Nederland Amerika ontdekte (1989) nog beweren dat ‘deskundigheid op het gebied van de Verenigde Staten hier tere wortels heeft’, die tijden zijn voorbij. Redacties zijn goed gevuld met journalisten die hun expertise over Amerika uitventen in praatprogramma’s en campagneboeken. Reizigers delen hun ervaringen over het rauwe leven daar met lezende huismussen hier die de oversteek nog niet hebben gewaagd.

Veranderd is ook de thematiek: liepen Nederlanders die het land vóór 1989 bezochten dikwijls over van bewondering voor het energieke en spannende experiment dat zich ginds voltrok, inmiddels verbazen wij ons over dystopie Amerika. De auteurs van de hier besproken boeken maken zich zorgen over onderwerpen als verpaupering, obesitas, verwaarloosde infrastructuur, uitrusting en optreden van de politie en de stand van de politiek.

Neem historicus Geerten Waling (1986). Hij waagde in de zomer van 2016 de oversteek om de politieke cultuur in Amerika ‘van alle kanten te besnuffelen en te bekijken’ aan de hand van oerreiziger Alexis de Tocqueville (1805-1859). Aanvankelijk, tijdens de jaarlijkse viering van Onafhankelijkheidsdag (4 juli), is Waling nog onder de indruk van de manier waarop Amerikanen ‘kunnen opgaan in hun nationale verhaal’. Dit ‘burgerschap zonder ironie’ is volgens hem een lichtend voorbeeld voor Nederlanders.

Zijn enthousiasme loopt onderweg deuken op. Een agent slingert hem op de bon wegens te hard rijden en blijkt niet gediend van de ludieke tegenspraak die in Nederland tot de nationale folklore behoort. Het wegennet verkeert ook nog eens in een erbarmelijke staat; gaten worden tot verdriet van Waling door overheid noch zelfredzame burgers gerepareerd. En dan is daar ook nog eens de dwingende actualiteit in de vorm van de presidentsverkiezingen. Waling wilde er niet over schrijven, maar de ‘onvoorspelbare, weinig subtiele schreeuwerd’ Donald Trump laat hem geen andere keuze.

Reizen in de schaduw van Trump blijkt een ontwrichtende ervaring te zijn. De Republikeinse kandidaat boort weliswaar ‘fascistoïde sentimenten’ aan bij zijn aanhangers, maar zijn drieste optreden hoeft volgens Waling niet alleen maar ‘negatief’ te zijn. Hij heeft bovendien geen greintje sympathie voor tegenstander Hillary Clinton, die niet in haar eerste leugentje is gestikt. Wie Trump probeert te begrijpen in de context van een ‘vastgeroest partijsysteem’ komt volgens hem een heel eind. Je moet hem niet benaderen als ‘de ziekte van Amerika’, maar ‘hooguit als het symptoom’ daarvan.

Probleem is dat Over de democratie in Amerika (1833), het klassieke boek van Tocqueville waar Waling zich aan vastklampt om het land met ‘andere ogen’ te bekijken, weinig houvast biedt bij het aansnijden van thema’s als politiegeweld en de sclerose van het politieke systeem. Waling komt deels zelf ook tot die conclusie, als hij zich over het politiegeweld laat bijpraten door een expert. Volgens deze deskundige is dat het gevolg van de misdaadgolf in de jaren zeventig, maar hij had beter nog een decennium verder terug kunnen gaan: naar de rassenrellen in de binnensteden en de witte vlucht naar de buitenwijken.

Historicus George Harinck (1958) maakt ook gebruik van een gids, de Nederlandse politicus, predikant en journalist Abraham Kuyper (1837-1920) en diens boek Varia Americana (1899). Harinck deed vorig jaar de Amerikaanse reis van Kuyper over, om de christelijke stand van het land op te meten. Dat leidt tot interessante maar rudimentaire observaties, bijvoorbeeld over het verschil tussen de scheiding van kerk en staat in Amerika en Nederland. Maar ook tot gemeenplaatsen als ‘ras is een gevoelige kwestie in Amerika’.

Harinck komt ook niet om de ‘masculiene durfal’ Trump heen. Hij woont een verkiezingsbijeenkomst van hem bij, niet tot zijn genoegen. De willekeur van diens soundbites en oneliners, het negeren van de ‘vele christelijke kiezers’ in het publiek, de ‘vrij harde’ muziek die ook nog eens ‘niet richting een climax gaat’; het is hem allemaal een gruwel. Vertwijfeld vraagt hij zich af of ‘het geld en het sentiment’ in Amerika niet aan de winnende hand zijn, ten koste van ‘het argument’.

Wat blijft is de verbazing over God in Amerika. Hij heeft nog ‘een enorme vinger in de pap’, schrijven Stegeman en Smolders. En ook Waling komt onderweg ‘verbluffende hoeveelheden’ kerken tegen. Wie er meer over wil weten, leze Varia Americana. Dat Harinck het verbond tussen Trump en behoudende evangelicals mist, zij hem vergeven. Daarvoor had hij zijn afschuw voor deze patjepeeër moeten ombuigen in interesse, een zware opgave.